Những người thầm lặng kiến tạo nguyên khí quốc gia

Để tiếp nhận và biến đổi những tinh hoa giá trị của Nho giáo về tam cương cho phù hợp với nước nhà, ông cha ta đã tôn vinh người thầy giáo ở vị trí thứ hai nhằm duy trì trật tự xã hội: Quân (vua)-sư (thầy)-phụ (cha). Đó là 3 người bề trên có ơn nghĩa sâu nặng nhất đối với cuộc đời của một con người. Vị thế của thầy giáo đứng ngay sau vua và trên cả người cha sinh thành trong thang bậc lễ giáo phong kiến. Thực tế cho thấy, muốn quốc gia, dân tộc và cộng đồng xã hội sinh tồn và phát triển tốt đẹp thì sinh-dưỡng-giáo là những động thái cơ bản để hình thành nên những thế hệ con người liên tục kế tiếp nhau với mong ước “con hơn cha là nhà có phúc”. Người xưa cho rằng: Nếu cha mẹ có công sinh thành, nuôi dưỡng con lớn lên về thân thể, hình hài (sinh và dưỡng) thì người thầy giáo sẽ có công dạy dỗ học trò (tức là giáo), với quan niệm “tiên học lễ, hậu học văn”, học đạo lý làm người trước rồi mới học kiến thức, từ đó giúp cho học trò nên danh, nên phận, hoàn thiện nhân cách con người. 

Trong những thời kỳ phong kiến thịnh vượng, các bậc thánh đế, minh quân đều chú trọng đào tạo hiền tài-nguyên khí của quốc gia. Văn Miếu-Quốc Tử Giám là trường đại học đầu tiên của nước ta. Theo sử sách ghi lại thì vào năm 1070, vua Lý Thánh Tông lập ra Văn Miếu với mục đích ban đầu là thờ Khổng Tử, các bậc hiền triết Nho giáo và làm nơi cho Hoàng thái tử đến học. Đến năm 1076, vua Lý Nhân Tông tiếp tục cho xây dựng Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu, với mong muốn nơi đây là trường học quy chuẩn để đào tạo ra những hiền tài cho đất nước. Ngày nay, tại Di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám vẫn còn 82 tấm bia tiến sĩ ghi danh những người đỗ đạt. Dưới thời phong kiến, dân gian xưa còn nêu ra triết lý phổ biến trong đời người: “Tiến vi quan, thoái vi sư”, nghĩa là với tinh thần “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”, nếu thành đạt công danh khoa bảng, học hành, thi cử đỗ đạt thì sẽ ra làm quan. Thời thế thay đổi không phù hợp với lý tưởng, những trí thức phong kiến xưa có lương tri, khí tiết cao đẹp, sẽ “treo ấn từ quan”, lui về quê hương thôn dã, trở thành những ông đồ già mở lớp, mở trường dạy học, thầm lặng dạy dỗ, đào tạo ra những thế hệ học trò thành đạt trên con đường khoa bảng, trở thành những trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa. Để hoàn thành sứ mệnh cao cả của nghề dạy học như vậy, người thầy giáo ngày xưa-những ông đồ ở làng xã thôn quê thường sống rất thanh bạch, thích “an bần, lạc đạo” và luôn luôn thầm lặng “gieo chữ”, “trồng người”, hướng tới những gì cao cả, cao đẹp nhất.

leftcenterrightdel

Học sinh Trường THCS Thanh Xuân (phường Thanh Xuân, TP Hà Nội) trải nghiệm các mô hình STEM, AI. Ảnh: MINH HÂN 

Quy luật của muôn đời cho thấy, đằng sau sự thành công của một con người, bao giờ cũng có “dấu ấn” vun trồng, chăm sóc của những người thầy, như dân gian xưa khẳng định quyết liệt: “Không thầy đố mày làm nên”. Chính vì vậy, “đạo học”, “đạo hiếu” của dân tộc ta là những giá trị hết sức cao quý của truyền thống văn hóa Việt Nam luôn được kế thừa và phát triển trong lịch sử. Cho nên, khi mỗi dịp Tết Nguyên đán cổ truyền đến, con người giữ “đạo hiếu”, “đạo học” sẽ luôn luôn “Uống nước nhớ nguồn”, tri ân sâu sắc những người đã có công sinh-dưỡng-giáo với sự tôn kính đặc biệt: “Mồng Một Tết cha, Mồng Hai Tết mẹ, Mồng Ba Tết thầy”.

Những “kỹ sư tâm hồn” với sự nghiệp “trồng người”

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, với sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa đã mở ra trang sử chói lọi trong tiến trình phát triển của dân tộc ta, theo đó là sự hình thành nền giáo dục của nước Việt Nam mới. Ánh sáng của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối cách mạng của Đảng ta đã chiếu rọi rực rỡ mái trường của nước Việt Nam mới. Với tầm nhìn vĩ đại về tiến trình phát triển tất yếu của đất nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”. 

Chính vì vậy, ngay trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”. Để thực hiện thành công khát vọng cao đẹp đó thì cần phải phát huy vị thế, vai trò vô cùng quan trọng của người thầy giáo. Trong nền giáo dục mới, mỗi thầy giáo phải là một tấm gương sáng cho học sinh noi theo, bởi như ông cha ta từng nói “thầy nào thì trò nấy”. Thầy giáo chính là “kỹ sư tâm hồn” trong sự nghiệp “trồng người” cực kỳ quan trọng của dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh sứ mệnh vinh quang, vẻ vang của người thầy giáo trong xã hội ta: “Dù là tên tuổi không đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy giáo tốt là những người anh hùng vô danh” và “Nhiệm vụ giáo dục rất quan trọng và vẻ vang, vì nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục... Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế-văn hóa”.

Vượt qua muôn vàn thách thức, khó khăn, gian khổ, toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta đã tiến hành thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đẩy mạnh xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước, tiến hành sự nghiệp đổi mới với những thành quả to lớn, để đất nước ta có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay. Sở dĩ có thắng lợi vẻ vang đó là do chúng ta đã phát huy được sức mạnh đặc biệt của văn hóa, con người Việt Nam được kiến tạo nên bởi công sức to lớn của biết bao thế hệ thầy và trò từ mái trường xã hội chủ nghĩa hơn 80 năm qua, kể từ ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giao lưu quốc tế rộng mở, chuyển đổi số (xây dựng kinh tế số, văn hóa số, xã hội số, quốc gia số, công dân số), tận dụng thành quả của cách mạng công nghiệp lần thứ tư, vận dụng trí tuệ nhân tạo quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số, vị thế, vai trò của nhà trường và người thầy giáo lại càng quan trọng. Để chấn hưng quốc gia, dân tộc thì con người chính là chủ thể của phát triển, cũng là trung tâm của phát triển. Trí tuệ nhân tạo cũng là do con người làm ra. Con người sử dụng trí tuệ nhân tạo như một công cụ hữu ích trong mọi hoạt động để tăng năng suất và hiệu quả lao động. Dù trí tuệ nhân tạo có tinh vi, hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế được con người, đặc biệt là người thầy giáo trong sự nghiệp “trồng người” của dân tộc. Trên bục giảng lớp học, nhà trường, vẻ đẹp tuyệt vời của tâm hồn và trí tuệ Việt Nam sẽ tỏa sáng qua ngôn từ, qua ánh mắt, nụ cười lấp lánh của những người thầy giáo sẽ chiếu rọi rực rỡ dòng sông tinh thần của thế hệ trẻ, nuôi dưỡng tâm hồn, trí tuệ Việt Nam hôm nay. Đó là quy luật muôn đời của truyền thống giáo dục Việt Nam đã được hun đúc, kết tinh, kế thừa và phát triển mãnh liệt trên dòng chảy lịch sử cuồn cuộn qua các bến bờ thời gian.

Ngày nay, người thầy với thiên chức vô cùng cao cả vinh quang của sự nghiệp “trồng người” sẽ tiếp tục chăm sóc cho sự trong sáng, rực rỡ của dòng chảy vô tận đó, giữ gìn và khơi thông mạch đập vĩ đại của truyền thống văn hóa Việt Nam hàng nghìn năm lịch sử, tích cực đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, phát triển nhanh và bền vững đất nước trên những tầm cao mới trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

 PGS, TS NGUYỄN TOÀN THẮNG