Những thông điệp giản dị và ý nghĩa

Bài thơ “Mèo con đi học” của nhà thơ Phan Thị Vàng Anh được viết năm 1975 và sau này trở thành bài học trong sách giáo khoa. Kể từ đó, hình ảnh chú mèo con đi học dưới “nắng chang chang” chỉ mang theo “bút chì” và “mẩu bánh mì con con” đã sống mãi trong lòng bao thế hệ.

Cùng với bài thơ ấy, nhiều tác phẩm trong chương trình như: “Cô giáo lớp em” của Nguyễn Xuân Sanh, “Dế mèn phiêu lưu ký” của Tô Hoài, “Ngày công đầu tiên của cu Tí” của Bùi Hiển, “Cái Tết của Mèo con” của Nguyễn Đình Thi, “Cỏ non” của Hồ Phương, “Cái trống trường em” của Thanh Hào... và rất nhiều tác phẩm khác đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một bài học trên lớp để trở thành bài học về cuộc sống, đem đến cách nhìn, cách cảm đầy nhân văn, theo chúng ta đi suốt cuộc đời.

Thế giới của những dế mèn, mèo con, chú bò, cu Tí, cái trống trường... không bao giờ khép lại mà ở mỗi độ tuổi khi ngẫm lại, chúng ta lại nhận ra những giá trị mới mẻ. Vẻ đẹp của các tác phẩm văn chương này đã khơi gợi trí tưởng tượng, tạo nên chiều sâu mỹ cảm trong tâm hồn tuổi học trò.

Theo "Từ điển Cambridge", trí tưởng tượng được hiểu đơn giản là việc sử dụng bộ não và các giác quan để tạo ra một hình ảnh nào đó trong tâm trí. Trí tưởng tượng có thể dựa trên trải nghiệm hoặc kiến thức đã tiếp thu, từ đó, chúng ta kết hợp các dữ liệu đã có lại với nhau để tạo ra dữ liệu mới. Vấn đề mấu chốt ở đây nằm ở chỗ người đọc/học đã “sử dụng bộ não và các giác quan để tạo ra một hình ảnh nào đó trong tâm trí” và “trải nghiệm hoặc kiến thức đã tiếp thu”. Nhớ lại, sau khi được đọc/học các tác phẩm ấy, các thế hệ học trò đã “đồng sáng tạo” với tác giả bằng những trò chơi đầy lý thú như gấp thuyền giấy thả trên mặt nước với giấc mơ về biển lớn, chơi trận giả và nhập vai các nhân vật trong truyện hay chỉ đơn giản là nằm trên bãi cỏ và bàn luận về những điều hấp dẫn trong sách...

Câu lạc bộ "Cùng bạn đọc sách", Trường Tiểu học Yên Hòa (phường Yên Hòa, TP Hà Nội) giới thiệu tác phẩm "Búp sen xanh" tới các học sinh. Ảnh: XUÂN THỨ

Từ thực tế đã được thực nghiệm qua nhiều thế hệ, thiết nghĩ, để đưa một tác phẩm vào chương trình phổ thông, nhất là ở các cấp tiểu học, THCS, ngoài yếu tố nghệ thuật còn cần chú ý đến việc tác phẩm ấy có đem lại hiệu quả thẩm mỹ với người học hay không, khi đối tượng ở đây là các em thiếu nhi.

Lâu nay đã tồn tại nhiều quan điểm nhìn nhận về chính khái niệm thiếu nhi: Thiếu nhi là chủ thể sáng tạo (tác giả là thiếu nhi); thiếu nhi là đối tượng phản ánh (nhân vật thiếu nhi) hoặc thiếu nhi là mục đích mà các sáng tác hướng tới (viết cho độc giả là thiếu nhi). Theo người viết, ngay cả với một bài thơ được sáng tác khi tác giả mới ở độ tuổi thiếu nhi như bài thơ “Mèo con đi học” của Phan Thị Vàng Anh (lúc đó mới 7 tuổi) cũng đã thể hiện cảm quan hướng đến đối tượng tiếp nhận là thiếu nhi. Thế giới tâm hồn của các em là thế giới của cái đẹp với các nhân vật lương thiện, có hành động, cử chỉ nhân ái.

Phạm trù cái đẹp ở đây phải đặt trong mối tương quan với truyền thống văn hóa dân tộc, mang những giá trị và tiêu chuẩn về vẻ đẹp của một xã hội tiến bộ, văn minh. Bên cạnh đó là sự phù hợp với tâm lý lứa tuổi, các nhân vật, hình ảnh có sự sinh động, lý thú nhưng không cổ xúy bạo lực hay phát ngôn thiếu chuẩn mực. Ví như hình ảnh Mèo con và Chuột cống, bác Nồi đồng, chị Chổi ("Cái Tết của Mèo con") vừa gợi không gian của bếp lửa truyền thống vừa mang không khí ngày Tết ấm áp của Việt Nam. Các nhân vật: Dế mèn, Dế trũi, chị Cốc, Bọ ngựa ("Dế mèn phiêu lưu ký") gắn với những cánh đồng và cuộc phiêu lưu mang nhiều bài học ý nghĩa cũng thật lý thú với trẻ thơ... Ngẫm ra, những trận chiến giữa các con vật rất căng thẳng, gay cấn nhưng không khơi gợi bạo lực, những bài học về nông thôn không bao giờ cũ khi chính các bậc phụ huynh ngày nay lại đang có xu hướng đưa trẻ về các nông trại để trải nghiệm và chữa lành.

Như đã nói ở trên, một tác phẩm trong chương trình học không chỉ phục vụ lợi ích trước mắt cho tiết học ấy, năm học ấy mà còn tạo ra hiệu ứng lâu dài. Dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà văn Tô Hoài, nhạc sĩ Đông Duy từng chia sẻ trên Báo Thanh niên những trải nghiệm của chính cuộc đời anh: “Những thông điệp từ cuốn sách, từ chú dế mèn vẫn vẹn nguyên cho tới hôm nay, cho mọi thế hệ, không chỉ là trẻ em mà những ai từng là trẻ em. Tôi cũng là một người từng có lòng tự tôn rất cao, từng trải qua nhiều sóng gió, vấp ngã rồi mới trưởng thành hơn. Cũng từ yêu thích chàng dế mèn, khi đã trở thành một nhà sản xuất âm nhạc, tôi lấy thương hiệu cho mình là “dế mèn” để nhắc nhở bản thân về một tuổi trẻ không hối tiếc”.

Đó là những chia sẻ rất chân thật và xúc động, để thấy rằng viết được một tác phẩm văn học thực sự đem lại hiệu ứng tốt cho thiếu nhi chưa bao giờ dễ dàng. Dĩ nhiên, chúng ta không chỉ có các tác phẩm đã được khẳng định, các nhà văn tên tuổi thế hệ trước mà luôn có sự tiếp nối. Những năm gần đây ghi nhận sự khởi sắc của văn học thiếu nhi ở số lượng tác phẩm và sự đa dạng của đội ngũ những người cầm bút. Chỉ tính riêng qua 3 mùa giải gần nhất, Ban tổ chức Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn (do Báo Thể thao và Văn hóa sáng lập, tổ chức) đã nhận được số lượng tác phẩm khá lớn, lần lượt là: 135 tác phẩm (năm 2024); 97 tác phẩm (năm 2025); 146 tác phẩm (năm 2026)... Tương tự như thế, Giải thưởng văn học Kim Đồng lần thứ nhất (2023-2025) cũng đã nhận được 612 tác phẩm tham dự. Về đội ngũ sáng tác, ngoài các nhà văn kỳ cựu có sự xuất hiện của nhiều tác giả trẻ, tác giả là thiếu nhi... Điều đó cho thấy đề tài thiếu nhi không chỉ hấp dẫn đối với người cầm bút mà có lẽ, đối tượng độc giả thiếu nhi đã trở thành mối quan tâm và chính các nhà văn luôn sống với con người thiếu nhi trong tâm hồn mình.

Học sinh Trường Tiểu học A Hải Hậu (tỉnh Ninh Bình) đọc sách Tiếng Việt. Ảnh: XUÂN THỨ

Ở phía độc giả nhỏ tuổi, khó khăn, thách thức cũng không hề nhỏ. Cũng như với các lứa tuổi khác, thách thức lớn nhất là việc sách có được đọc hay không? Làm sao để các em chọn (muốn) đọc sách trước sự lôi cuốn của mạng xã hội, game online, đặc biệt là các video clip dạng ngắn từng được cảnh báo có nguy cơ làm “suy giảm nhận thức và khả năng kiểm soát hành vi”. Không ít chuyên gia tâm lý, nhà nghiên cứu xã hội tỏ ra lo lắng về sự suy giảm khả năng tập trung càng lớn thêm trong thời đại số...

Trong thực trạng ấy cũng vẫn có các hoạt động khuyến đọc như đọc sách cùng trẻ em (đọc sách cùng con), các thư viện tư nhân dành cho độc giả nhí hay phong trào tặng sách, lập thư viện sách cho trẻ vùng cao, các cuộc thi viết cảm nhận cuốn sách để nâng tầm văn hóa đọc... Người viết thiết nghĩ đó là những dấu hiệu đáng mừng, nhưng chừng nào các em phải chủ động có được một sự “đọc” bên trong (cảm nhận, thẩm thấu, tưởng tượng...); hay nói cách khác, người viết nhìn nhận văn học thiếu nhi ở góc độ đối tượng tiếp nhận (độc giả thiếu nhi), nhập vai người đọc, biết các em cần gì, mong muốn gì thì mới thực sự có chỗ đứng trong lòng độc giả nhỏ tuổi.

Văn học, nghệ thuật không đem lại lợi ích thực tế như một chiếc ô tô, chiếc máy bay, không đo đếm như một công thức tính chu vi, diện tích trong Toán học... nhưng lại như một cánh diều cho các em những ước mơ; như nhà bác học Albert Einstein từng nói: “Logic sẽ đưa anh từ điểm A tới điểm B. Trí tưởng tượng sẽ đưa anh tới mọi nơi”. Cần có các tác phẩm mang vẻ đẹp với chiều sâu mỹ cảm nhân văn để kiến tạo nên thế giới tâm hồn, góp phần hình thành nhân cách. Bởi thế, tác phẩm văn học thiếu nhi trong nhà trường cần mang một thông điệp giản dị nhưng cũng thật ý nghĩa, lớn lao thông qua sự hấp dẫn, gợi mở và lôi cuốn như thế.

Nhà văn BÙI VIỆT PHƯƠNG