Bén duyên với sắc chàm

Một chuyến đi, một ngã rẽ

Huy Thanh kể, cuối năm 2024, hai người cùng đi Hà Giang và ghé làng Thèn Pả, nằm dưới chân Cột cờ Lũng Cú. Tại đây, họ được trải nghiệm vẽ sáp ong, nhuộm chàm, là những kỹ thuật thủ công truyền thống được người Mông nơi đây gìn giữ qua nhiều thế hệ. Cảm giác được làm món đồ mang dấu ấn riêng khiến cả hai thích thú.

Sau đó, Bảo Minh và Huy Thanh muốn thử làm vài món đồ từ nhuộm chàm nên bắt đầu tìm tòi. Họ đọc tài liệu, xem hướng dẫn trên mạng, cứ gặp ai biết nghề là lại xông xáo học hỏi. Bảo Minh kể: “Ngay cả giờ nghỉ ở công ty, tôi cũng tranh thủ đọc thêm nhiều tài liệu”.

Muốn tự nhuộm vải, cả hai trước hết phải học cách gây một thùng chàm. Họ chọn sân thượng tại nhà làm xưởng nhuộm. Theo Minh, cần lọc nước sạch qua tro bếp, lấy phần nước ấy pha cùng cao chàm và rượu rồi chờ lên men. Nguyên liệu không khó kiếm, có thể đặt mua nhiều nơi nhưng pha thế nào, chăm ra sao để thùng chàm nhuộm được vải mới là điều khiến cả hai loay hoay. Có thùng mất hai, ba tuần mới lên men, có thùng phải chờ khoảng một tháng. Cũng có thùng chờ mãi không đạt, họ phải làm lại từ đầu.

Các bạn trẻ cùng sản phẩm nhuộm chàm tại sự kiện Chạm Chàm (TP Hồ Chí Minh).

Những ngày thử nghiệm, Minh và Thanh học cách nhận biết tình trạng thùng chàm qua lớp bọt, màu nước và những lần nhúng vải. Theo kinh nghiệm của Minh, khi khuấy, lớp bọt giữ được lâu không vỡ là một trong những dấu hiệu thùng chàm đang lên men tốt. Nếu mảnh vải vừa nhấc lên mang sắc xanh lá rồi dần chuyển sang xanh dương ngoài không khí, thùng chàm đã có thể nhuộm. Đằng sau sự đổi màu ấy là hoạt động của các vi sinh vật trong nước nhuộm. Chúng giúp biến đổi chất màu chàm để màu có thể thấm vào vải. Khi vải được nhấc ra ngoài, chất màu xanh lá gặp oxy trong không khí mới chuyển dần sang xanh dương. Bởi vậy, để nhuộm được màu đẹp, người làm phải chăm cho thùng chàm lên men tốt.

Sau 6 tháng nghiên cứu, đến mùa hè năm 2025, cả hai mới có những thùng chàm thành công. Bảo Minh và Huy Thanh sử dụng nhiều loại vải như vải xô, tơ tằm, sợi lanh... Trước khi nhuộm, vải được ngâm, giặt kỹ; riêng tơ tằm được xử lý bằng nước nóng để loại bỏ lớp keo. Sau khi tạo hoa văn, vải mới được đem nhúng vào thùng chàm. Mỗi lượt nhúng kéo dài khoảng 30 giây đến 1 phút. Vải được nhấc lên, để ngoài không khí từ 30 phút đến 1 giờ rồi mới nhuộm tiếp. Màu xanh được bồi dần qua từng lượt, thường qua 8-10 lượt mới đạt sắc độ mong muốn.

Nhưng muốn màu đậm hơn cũng không thể nhuộm dồn dập. Mỗi lượt nhuộm lấy đi một phần chất màu trong thùng. Thao tác nhúng, nhấc vải còn làm nước xáo động, đưa thêm oxy từ không khí vào nước nhuộm khiến một phần chất màu khó thấm vào vải. Thùng chàm cần được nghỉ để các vi sinh vật trong nước tiếp tục chuyển hóa chất màu, chuẩn bị cho lượt nhuộm sau. Nếu nhuộm liên tục, quá trình này có thể không theo kịp, khiến vải bắt màu kém hơn. Bởi vậy mỗi ngày, hai bạn thường nhuộm 3-4 lượt, có khi ít hơn. Nếu thấy dấu hiệu thùng chàm yếu phải giảm lượt hoặc cho nghỉ. Cho nên nhuộm một sản phẩm có thể kéo dài qua nhiều ngày.

Công đoạn vẽ sáp ong trên vải.

Gây được một thùng lên men đã khó, giữ cho nó nhuộm tốt lại cần chăm chút mỗi ngày. Theo trải nghiệm của Minh và Thanh, nếu thời tiết thay đổi, vải còn chất tẩy hay nhuộm quá nhiều lần trong ngày đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng thùng chàm. Một đợt TP Hồ Chí Minh trở lạnh, 4 trong 5 thùng chàm của nhóm lần lượt yếu rồi hỏng. Ban đầu, họ không nhận ra do khi ấy chưa có nhiều kinh nghiệm, thấy vải vẫn đậm màu thêm, họ cứ tiếp tục nhuộm. Đến lúc giặt, phơi khô, sắc xanh lại ngả xám, màu không còn trong như mong đợi. Qua vài ngày, những thùng chàm không còn dùng được nữa, cả hai mới luống cuống tìm cách khắc phục. Họ theo dõi, chờ đợi, hy vọng thùng chàm sẽ phục hồi, nhưng cuối cùng vẫn hỏng.

Sau lần ấy, cả hai nhận thấy thời tiết thay đổi đột ngột có thể làm ảnh hưởng đến chất lượng của thùng chàm. Từ đó, họ để ý thời tiết hơn, treo rèm sáo quanh sân thượng, phủ vải che khu vực đặt thùng để hạn chế gió và sự thay đổi nhiệt độ đột ngột. Những ngày mưa nhiều, họ nhuộm ít lại, có hôm đành dừng.

Sự nhạy cảm ấy khiến Bảo Minh và Huy Thanh nâng niu những thùng chàm như chăm những đứa con. Họ đặt tên các thùng theo số thứ tự, mỗi ngày đến kiểm tra lại hỏi han: “Thằng Hai thì sao, khỏe không?"; "Bé Ba như nào?”. Hỏi vui là vậy chứ cả hai đều phải quan sát thật kỹ để đoán xem hôm nay từng thùng thế nào, có thể nhuộm tiếp hay cần nghỉ. Có lúc chăm mãi vẫn không hiểu vì sao thùng chàm bị hỏng, Minh và Thanh bảo: “Ước gì nó biết nói chuyện”. Biết đâu khi ấy sẽ hiểu nó đang thiếu gì, đang gặp vấn đề ở đâu để tìm cách khắc phục.

Từ những thử nghiệm ban đầu, Minh và Thanh làm khăn, túi, rồi thêm những sản phẩm khác. Khi có nhiều khách hàng hơn, họ quyết định rời công việc văn phòng, dành thời gian cho Xanh Chàm.

Tạo nét riêng trên nền chàm

Ban đầu, Minh và Thanh tạo hoa văn cho sản phẩm bằng sáp ong như đã trải nghiệm ở Hà Giang. Tuy nhiên, khi nhuộm bằng sáp ong, vải phải được để khô rồi nhúng qua nhiều lượt nước nóng cho lớp sáp tan đi mới lộ ra hoa văn. Việc tẩy sáp khá tốn thời gian nên Minh tìm thêm những kỹ thuật tạo hoa văn khác nhanh hơn.

Công đoạn phơi vải sau lượt nhuộm chàm. Ảnh do nhân vật cung cấp

Nhóm chọn sử dụng thêm hai kỹ thuật là Shibori và Katazome của Nhật Bản. Với Shibori, họ buộc dây chặt từng phần vải hoặc khâu rồi rút chỉ để vải co lại, hạn chế nước chàm thấm vào những chỗ được buộc và khâu. Sau khi nhuộm, dây và chỉ sẽ được tháo ra, hoa văn sẽ hiện ra ở những chỗ đó. Với Katazome, Minh vẽ mẫu rồi cắt thành khuôn giấy, đặt lên vải và quét hồ làm từ bột nếp, cám gạo qua khuôn. Lớp hồ giữ cho những phần vải được phủ không bắt màu chàm. Nhuộm xong, giặt sạch hồ, hoa văn sẽ hiện ra trên nền xanh.

Đến nay, Xanh Chàm đã sáng tạo nhiều sản phẩm như quần áo, rèm, tranh trang trí... Có khách chọn sản phẩm làm sẵn, có người nghĩ ý tưởng rồi nhờ Minh và Thanh thực hiện. Nhu cầu cũng thay đổi theo mùa: Khi trời sắp lạnh, khách chọn khăn nhiều hơn; có đợt, túi lại được ưa chuộng. Theo họ, nguồn thu hiện đủ để cả hai trang trải cuộc sống và tiếp tục theo nghề. Bên cạnh bán sản phẩm, nhóm tổ chức các buổi trải nghiệm cho những người muốn tự tay làm sản phẩm. Sau sự kiện Chạm Chàm được họ tổ chức ở Thư viện Khoa học tổng hợp TP Hồ Chí Minh, một bạn trẻ nhắn cho nhóm: “Em cũng cảm thấy nếu mình làm ra được một sản phẩm mới lạ từ những nguyên liệu mới lạ, từ những ý tưởng vô tình thì cũng thật hạnh phúc. Làm nghệ thuật chắc là như thế nhỉ?”. Lời nhắn được hai người nhớ mãi, bởi niềm hạnh phúc ấy cũng là điều đưa Minh và Thanh đến với nghề.

Trong thời gian tới, Minh và Thanh muốn tiếp tục sáng tạo những dòng sản phẩm phù hợp với nhiều lứa tuổi. Dù là sản phẩm nào, họ vẫn mong giữ được nét riêng để người nhìn nhận ra đó là sản phẩm của Xanh Chàm. Dẫu thời gian có trôi qua nhiều năm, màu xanh hiện ra trước mắt vẫn khiến họ say mê như những ngày đầu.

HẢI ANH