Gìn giữ nét cổ kính của kiến trúc Thủ đô

Vẻ đẹp nằm trong những lớp thời gian

Có một điều dễ nhận thấy khi đến với Hà Nội là để người ta cảm nhận một thành phố đã đi qua thời gian. Đó có thể là dấu tích của một tòa thành cổ xưa, những công trình mang phong cách châu Âu, Đông Dương, hay những kiến trúc xã hội chủ nghĩa hình thành trong những năm chiến tranh gian khó. Có thể đó chỉ là nếp ngói cũ còn vương vấn những làn rêu, những ngôi nhà ống chật chội bên phố cổ sầm uất, một khoảng sân của ngôi đình, tiếng chuông từ một ngôi chùa, hay một dãy phố mà tỷ lệ, màu sắc và nhịp điệu kiến trúc dường như vẫn còn lưu giữ một Hà Nội mà ở đó thời gian như dừng lại. Những điều ấy tự thân tuy nhỏ bé nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng tạo nên một cảm giác mà những đô thị mới không thể tạo ra: Cảm giác về chiều sâu của thời gian, của cội nguồn văn hóa và sự dung hòa.

Phải chăng những điều đó khiến Hà Nội có sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách quốc tế? Bởi họ không chỉ nhìn thấy những công trình, những không gian như sự đối thoại giữa các tầng ký ức đô thị mà còn cảm nhận được một thành phố mang đậm dấu ấn lịch sử đang hiện diện trong đời sống hôm nay. John Ruskin, nhà tư tưởng và phê bình kiến trúc người Anh ở thế kỷ 19 từng viết: Vẻ huy hoàng lớn nhất của một công trình nằm trong tuổi đời của nó. Thời gian làm cho kiến trúc cũ đi, nhưng đồng thời trao cho nó một thứ mà tiền bạc và kỹ thuật không thể tạo ra trong ngày một ngày hai: Ký ức, dấu vết của đời sống và khả năng kết nối các thế hệ. Nhìn Hà Nội từ góc độ ấy, cái cổ kính không đơn giản là những gì đã cũ, mà chính là phần thời gian đã được kiến trúc hóa.

Kiến trúc Hà Nội là một câu chuyện dài về sự tiếp nối, gặp gỡ, va chạm và giao hòa. Từ tàn tích của tòa thành đất cổ xưa nhất Đông Nam Á-Loa Thành, qua những lá đề còn lại thời Lý của một Thăng Long huy hoàng đến những công trình của thời kỳ hiện đại, hơn 2 thiên niên kỷ, mỗi giai đoạn đều để lại những dấu ấn riêng. Nhưng điều đáng quý là các lớp ấy không hoàn toàn bị xóa bỏ. Chúng chồng lớp lên nhau, xen cài, bổ sung cho nhau và cùng kể câu chuyện về thành phố.

Dạo bước dọc trục thần đạo ở Hoàng thành Thăng Long, chúng ta được nghe về tòa thành xây dựng theo cấu trúc Vauban của phương Tây. Có thể ít người biết, cấu trúc tam trùng thành quách của nó được kế thừa-tiếp nối từ cấu trúc kinh thành-quân thành cùng sự hòa hợp độc đáo giữa Âu và Lạc, sự phối hợp giữa lũy và hào, giữa đê và sông mương từ Thành Cổ Loa trước đó hàng nghìn năm, nhưng hẳn ai cũng nhìn thấy những Cột Cờ, Cửa Bắc-những sáng tạo kiến trúc của người Việt trong quy hoạch thành lũy thời Nguyễn...

Cột cờ Hà Nội. Ảnh: TUẤN HUY

Bước qua Đoan Môn, kính lễ trên nền Điện Kính Thiên, để ngược thời gian quay về với những di sản kiến trúc thời Lê, chiêm ngưỡng những hiện vật ở thời kỳ hưng thịnh-Lý, Trần và cả thời kỳ tiền Thăng Long trước đó. Cùng với những căn hầm đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, những kiến trúc trong khu di sản thế giới ấy như một cuốn sách được viết đi viết lại nhiều lần: Thời đại này giữ lại vài chương cũ, sửa đổi vài đoạn và viết tiếp câu chuyện của mình trên nền không gian cũ.

Hồ Gươm-trái tim của Thủ đô, nơi những lớp thời gian đối thoại. Đó là câu chuyện trả gươm được khắc họa bởi cái tên của hồ nước hay những đường phố xung quanh mang tên các danh nhân, trong đó có vị vua mang khát vọng muôn đời của đất nước-khát vọng hòa bình. Dù chậm lại lắng mình bên mặt hồ mờ sương sớm hay rảo bước trong sự sống động của cuộc sống thị thành, dường như những Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc tĩnh tại vô cùng trên mặt nước-vốn là dòng sông Hồng khi xưa đọng lại nơi đây, bất kể những chuyển động không ngừng nghỉ xung quanh. Đó là sự bình yên, tự tại của Thủ đô qua những chu kỳ đổi thay.

Giữa những cấu trúc đô thị kiểu phương Tây, những công trình mang nhiều phong cách, những kiến trúc cổ nhỏ bé ấy vẫn toát lên sự tự tin, bởi sự giàu có trong tầng sâu ý nghĩa mà chúng được gửi gắm. Có lẽ kiến trúc đã hóa thân vào văn hóa Hà Nội âm thầm như vậy từ bao giờ chẳng hay.

Từ hình tượng truyền thống đến ngôn ngữ kiến trúc mới

Nhưng sự đối thoại của kiến trúc Hà Nội không chỉ diễn ra giữa những công trình đứng cạnh nhau trong một không gian. Nó còn diễn ra trong chính mỗi công trình, khi những giá trị của quá khứ được tiếp nhận, chuyển hóa và tiếp tục hiện diện trong những hình thức kiến trúc của thời đại mới.

Hòa quyện trong không gian Hồ Gươm, Tháp Bút, Đài Nghiên, kiến trúc lại như lời khẳng định hiên ngang về khát vọng học vấn và đạo lý làm người của dân tộc. Trong không gian trang trọng, uy nghiêm của Ba Đình lịch sử, hình tượng hoa sen-một biểu tượng văn hóa được chuyển hóa thành không gian kiến trúc chùa Một Cột nhỏ nhắn. Còn gì đẹp hơn sự hiện diện của kiến trúc ấy bên cạnh Lăng Bác trong thời đại mang tên Người.

Cách đó không xa, ngôi sao biểu tượng của văn chương và tri thức được cô đọng trong Khuê Văn Các-biểu tượng của Hà Nội, một công trình cũng nhỏ bé nhưng có sức hiện diện đặc biệt ở Văn Miếu-Quốc Tử Giám. Những công trình ấy cho thấy kiến trúc truyền thống không chỉ để lại những hình thức đẹp để ngắm nhìn, quan trọng hơn, nó gửi vào hình thức những quan niệm về thiên nhiên, con người, tri thức và văn hóa.

Phố Lãn Ông. Ký họa của THANH THỦY

Khi truyền thống đối thoại - tiếp biến trong hiện đại

Những gì xưa cũ đôi khi lại chính là “đường vàng” dẫn lối cho cái tân. Trong sự giao hòa văn hóa Đông-Tây của lịch sử, những giá trị bản địa bắt đầu đối thoại với kiến trúc phương Tây bằng một ngôn ngữ mới mang tên gọi phong cách Đông Dương. Những mái hiên, tỷ lệ, chi tiết trang trí, cách tổ chức không gian và những gợi nhắc từ kiến trúc truyền thống hiện diện khiêm nhường trong những công trình như Đại học Đông Dương (nay là một phần của Đại học Quốc gia Hà Nội), Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và cả những kiến trúc nhỏ nhắn hơn như nhà Thủy Tạ duyên dáng soi bóng nước Hồ Gươm.

Tinh thần ấy như dòng chảy không ngừng, len lỏi theo thời gian để gieo vào những kiến trúc của thời đại nó đi qua. Cảm động làm sao khi bước lên căn nhà sàn của lãnh tụ kính yêu, mà cảm thấy truyền thống và hiện đại gặp nhau thật tự nhiên. Ngôi nhà sàn nhỏ bé mang đường nét hiện đại, nhưng cách tổ chức không gian và sự gần gũi với kiến trúc dân gian đã đưa một hình thức quen thuộc của văn hóa Việt vào một không gian mang ý nghĩa của thời đại. Sự khiêm nhường, giản dị của kiến trúc với những ẩn dụ sâu sắc tự nó nói lên sự vĩ đại của một con người.

Đối diện với Lăng của Người, một lần nữa kiến trúc lại được trao quyền để nói lên truyền thống trong hình khối hiện đại-Đài tưởng niệm các anh hùng, liệt sĩ trên đường Bắc Sơn. Ở đó, hình ảnh một ngôi đền như được khắc âm vào khối đá. Những văn bia thấy mà không thể chạm vào, hào quang tỏa sáng lên hình ảnh mái đình, đền, chùa truyền thống như sự bất tử của những con người hy sinh vì đất nước được bắt nguồn và bao bọc bởi làng quê Việt! Hình thức ấy khiến một khối kiến trúc hiện đại đồng thời mang trong mình ký ức về không gian tâm linh và truyền thống dân tộc. Ở đó, kiến trúc không cần lặp lại nguyên dạng một ngôi đền cổ để nói về truyền thống, mà bằng sự sáng tạo, quá khứ đã có thể hiện diện trong một hình thức của thời đại hôm nay.

Kiến trúc Hà Nội không phải là một tập hợp những phong cách đứng cạnh nhau theo trình tự thời gian. Đó là một dòng chảy, trong đó cái cũ được tiếp nhận, cái mới được thử nghiệm, những khác biệt gặp gỡ, va chạm và rồi có khi hòa vào nhau. Vì thế, gìn giữ nét cổ kính của kiến trúc Thủ đô không chỉ là bảo tồn những kiến trúc di sản, thận trọng với những can thiệp vào những cấu trúc không gian đô thị lịch sử mà còn là tìm kiếm một ngôn ngữ mới để biểu đạt những giá trị của cộng đồng, của lịch sử, của Thủ đô và đất nước. 

Giữ nét cổ kính của Hà Nội không có nghĩa là giữ thành phố đứng yên. Đó là giữ cho trong mỗi bước đi về phía tương lai, thành phố vẫn còn nghe được tiếng vọng của những gì đã đi qua. Bởi những gì làm nên vẻ đẹp của Hà Nội hôm nay không chỉ là những gì chúng ta xây dựng mà còn là những gì thời gian trao lại. Và trách nhiệm của chúng ta là đừng để những giá trị không thể xây lại bằng tiền bạc, kỹ thuật hay thời gian bị mất đi.

TS, KTS VŨ HOÀI ĐỨC