Nhiếp ảnh kể chuyện quê hương

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên (nghệ danh: Mác Kham) sinh năm 1989, người dân tộc Tày, hiện là Phó chi hội trưởng Chi hội Nhiếp ảnh, Hội Văn học nghệ thuật (VHNT) tỉnh Cao Bằng, đã chia sẻ với Báo Quân đội nhân dân câu chuyện đam mê nhiếp ảnh của chị.

Phóng viên (PV): Từng là giáo viên Ngữ văn, điều gì khiến chị rẽ lối sang nhiếp ảnh?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Nhiều người nghĩ sư phạm Ngữ văn và nhiếp ảnh là hai lĩnh vực hoàn toàn khác biệt, nhưng với tôi, nó có cùng một nhịp đập, đó là khát khao kể chuyện và lưu giữ cái đẹp. Những năm tháng học và dạy Ngữ văn đã rèn luyện cho tôi cách quan sát cuộc sống bằng sự nhạy cảm, tình yêu ngôn từ và sự thấu hiểu chiều sâu nội tâm nhân vật.

Tuy vậy, đứng trước vẻ đẹp kỳ vĩ và thơ mộng của quê hương Cao Bằng, tôi nhận ra đôi khi chữ viết chưa đủ để diễn tả hết những khoảnh khắc ánh sáng tan vào sương sớm hay nét đẹp lao động. Vì thế tôi nghĩ đến ảnh. Năm 2016, tôi chuyển sang chụp ảnh, dùng ảnh để truyền tải vẻ đẹp và kể câu chuyện về quê hương, con người qua từng khung hình thay vì những trang giáo án.

PV: Nhiều người biết đến Mác Kham qua những bức ảnh về Cao Bằng, từ mùa hạt dẻ Trùng Khánh, thác Bản Giốc đến những bản làng, mùa màng và con người vùng cao. Điều gì ở quê hương khiến chị luôn muốn cầm máy ảnh lên và trở lại, dù đã chụp rất nhiều lần?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Cao Bằng trong tôi không bao giờ cũ. Dù là sông Quây Sơn hay Bắc Vọng, thác Bản Giốc, đồng lúa Phong Nặm, Ngọc Côn... hay đèo Cốc Chà, đồi cỏ Ba Quáng, mỗi mùa, mỗi thời điểm lại mang một hơi thở và vẻ đẹp hoàn toàn khác nhau. Nhưng điều quan trọng nhất giữ chân tôi và thúc giục tôi xách máy lên đường chính là nhịp sống và văn hóa vùng quê. Mùa hạt dẻ Trùng Khánh nổi tiếng, những nếp nhà sàn tỏa khói chiều, hay ánh mắt rạng rỡ của người dân trong ngày mùa... Đó là những điều cực kỳ sống động và tràn đầy năng lượng tích cực. Quê hương là nguồn tư liệu sáng tác quý báu. Càng chụp, tôi càng thấy mình yêu đến cháy bỏng mảnh đất này.

Mùa thu Bản Giốc (tác phẩm dự Triển lãm ảnh du lịch toàn quốc năm 2023).

PV: Là người Tày sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa vùng Đông Bắc, chị có cho rằng mình có lợi thế khi chụp về văn hóa và con người nơi đây? Làm thế nào để nghệ sĩ vừa đứng từ bên trong văn hóa của mình, vừa giữ được một khoảng cách cần thiết để nhìn thấy những vẻ đẹp mà đôi khi người trong cuộc dễ bỏ qua?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Lợi thế lớn nhất của tôi là sự thấu cảm và tiếng nói chung. Khi bấm máy, tôi không mang tâm thế của một du khách đi săn ảnh lạ, mà là người nhà ghi lại khoảnh khắc của gia đình mình.

Tuy nhiên, để tránh cái nhìn thói quen khiến cảm xúc bị mòn, tôi rèn cho mình sự quan sát của một người kể chuyện. Tôi đứng đủ gần để lắng nghe tim người ta đập, nhưng bước lùi lại một chút về không gian và tư duy nghệ thuật để nhìn trọn vẹn bố cục, ánh sáng và thông điệp. Đứng từ bên trong để hiểu, và lùi lại một bước để thấy, đó là cách tôi giữ cho góc nhìn của Mác Kham luôn vừa sâu về bản sắc, vừa mới mẻ về thị giác.

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên (nghệ danh: Mác Kham).

PV: Chị tìm kiếm điều gì ở những khoảnh khắc: Vẻ đẹp của hình ảnh, câu chuyện phía sau nhân vật, hay một cảm xúc mà chỉ người cầm máy mới có thể nhận ra?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Một bức ảnh đẹp về mặt thị giác có thể làm người ta giật mình khen ngợi, nhưng một bức ảnh có câu chuyện và cảm xúc mới là thứ ở lại lâu dài trong lòng người xem. Trong sáng tác, tôi luôn tìm kiếm sự hòa hợp tự nhiên giữa con người và vùng đất họ sinh sống để tìm thấy những đặc trưng không thể lẫn của đồng bào dân tộc thiểu số trên vùng đất này.

Con người vùng cao nhỏ bé giữa thiên nhiên hùng vĩ, nhưng chính lao động, nụ cười và sự kiên cường của họ lại làm cho thiên nhiên ấy trở nên có hồn. Khoảnh khắc tôi đi tìm là lúc cảm xúc của nhân vật chạm vào cảm xúc của chính tôi-đó có thể là giọt mồ hôi đọng trên nét mặt ngày mùa, niềm vui đơn sơ của em bé vùng cao khi nhận món quà, hay nét tĩnh lặng của các cụ già bên bếp lửa... Bức ảnh hoàn hảo nhất đối với tôi là khi hình ảnh, câu chuyện và cảm xúc cùng hòa làm một.

PV: Từ những bức hình đầu tiên đến triển lãm cá nhân “Non nước Cao Bằng”, nhìn lại chặng đường ấy, đâu là khoảnh khắc khiến chị nhận ra nhiếp ảnh đã thực sự trở thành con đường nghệ thuật của mình?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Ban đầu, nhiếp ảnh với tôi là một sự dạo chơi, ghi chép cảm xúc cá nhân và phục vụ cho những bài giảng. Nhưng khoảnh khắc bước ngoặt có lẽ là khi các tác phẩm của tôi bắt đầu đi ra khỏi không gian riêng, được sự đón nhận của những người yêu cái đẹp, các giải thưởng và đặc biệt là khi tôi chuẩn bị cho triển lãm vào năm 2025. Triển lãm ảnh cá nhân "Non nước Cao Bằng" đã trưng bày 46 tác phẩm với sự bảo trợ của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam.

Nhìn lại từng chặng đường băng rừng, lội đèo, thức khuya đón sương sớm ở Phia Oắc hay Ngọc Côn, tôi nhận ra nhiếp ảnh không còn là sở thích lúc nhàn rỗi mà trở thành đam mê, trách nhiệm. Nhìn thấy nụ cười và sự xúc động của công chúng khi ngắm nhìn Cao Bằng qua ảnh của mình, tôi biết mình đã chọn đúng con đường nghệ thuật để cố gắng hoàn thiện hơn mỗi ngày!

PV: Khi xã hội và đời sống đang thay đổi rất nhanh, chị có nghĩ nhiếp ảnh còn mang một sứ mệnh khác: Lưu giữ ký ức văn hóa trước khi một số giá trị có nguy cơ phai nhạt?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Tôi hoàn toàn tin vào điều đó. Xã hội phát triển, sự giao thoa văn hóa diễn ra rất nhanh. Những nếp nhà sàn cũ, những trang phục truyền thống thêu tay tỉ mỉ của đồng bào dân tộc trên quê hương Cao Bằng... đang dần thay đổi theo thời gian.

Sắc màu trang phục truyền thống dân tộc Lô Lô đen (tác phẩm dự Triển lãm ảnh sắc màu các dân tộc Việt Nam năm 2026).

Nhiếp ảnh lúc này mang một sứ mệnh tư liệu. Mỗi cú bấm máy hôm nay không chỉ phục vụ cho hiện tại mà còn là một tác phẩm gửi lại cho mai sau. Tôi muốn các thế hệ tương lai khi nhìn lại những bức ảnh, vẫn thấy được cái gốc văn hóa rực rỡ, thấy được tâm hồn và bản sắc của các dân tộc vùng Đông Bắc.

Qua góc nhìn Mác Kham, tôi muốn người xem không chỉ thấy một Cao Bằng hùng vĩ, thơ mộng về cảnh sắc mà còn thấy một vùng đất ấm áp, giàu bản sắc và tràn đầy sức sống. Những điều ấy, tôi hy vọng các bức ảnh của mình sẽ là “lời mời” để du khách tìm đến và cảm nhận.

PV: Chị sẽ tiếp tục kể những câu chuyện của Cao Bằng, hay đang tìm kiếm một không gian, một đề tài mới trong sáng tác?

Nhiếp ảnh gia Lục Thị Niên: Với tôi, quê hương Cao Bằng là một đề tài vô tận và chưa bao giờ cũ. Tôi vẫn sẽ tiếp tục đào sâu, khai thác những góc nhìn mới, những mảng màu văn hóa sâu hơn nữa về các dân tộc thiểu số và đời sống biên cương. Đồng thời, là một nghệ sĩ, tôi luôn khao khát thử thách và làm mới chính mình. Chặng đường phía trước, tôi vẫn tìm hiểu và ghi chép về văn hóa vùng miền qua lăng kính không chỉ ở quê hương Cao Bằng mà còn các vùng miền trên cả nước. Dù đi đâu, sáng tác chủ đề gì, nền văn hóa Tày và tinh thần của người con núi rừng vẫn sẽ là bản sắc cốt lõi trong tư duy nghệ thuật của tôi!

PV: Trân trọng cảm ơn chị!

NGỌC HIÊN (thực hiện)