Phóng viên (PV): Tết đoàn viên cũng là dịp để những giá trị gia đình Việt Nam được thể hiện rõ nhất. Trong bối cảnh hiện nay, các giá trị ấy có ý nghĩa ra sao, thưa đồng chí?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Tết là đoàn tụ, cũng là dịp các chuẩn mực đạo đức gia đình được củng cố và tái khẳng định thông qua những nghi thức truyền thống như thờ cúng tổ tiên, chúc Tết ông bà, giáo dục con cháu về cội nguồn và trách nhiệm gia đình. Đây cũng là thời điểm các giá trị gia đình cốt lõi cần được củng cố, lan tỏa. Đặc biệt trong bối cảnh đương đại với nhiều biến đổi về cấu trúc và chức năng gia đình, việc giữ gìn và phát huy các giá trị gia đình không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn tạo nền tảng tinh thần quan trọng cho việc hiện thực hóa hệ giá trị gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.

PV: Nghị quyết số 80-NQ/TW được ban hành mới đây có ý nghĩa định hướng việc xây dựng và phát huy hệ giá trị gia đình Việt Nam như thế nào?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Việc xây dựng hệ giá trị gia đình vững mạnh là một trong những nhiệm vụ quan trọng để đạt được mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045. Việc xác định 4 giá trị: Ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh trong Nghị quyết số 80-NQ/TW vừa phản ánh đầy đủ các phương diện kinh tế, tinh thần, xã hội và văn hóa của gia đình, vừa tạo khung định hướng thống nhất cho việc hoạch định chính sách, giáo dục và tổ chức đời sống gia đình trong bối cảnh phát triển mới.

leftcenterrightdel
PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa. 

PV: 4 giá trị có vai trò như thế nào trong cấu trúc hệ giá trị gia đình Việt Nam, thưa đồng chí?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Giá trị ấm no giữ vai trò nền tảng vật chất-kinh tế của gia đình, nó còn là điều kiện để gia đình thực hiện tốt các chức năng xã hội khác như giáo dục, chăm sóc, nuôi dưỡng và truyền thụ giá trị văn hóa. Gia đình không bảo đảm ấm no sẽ khó đạt tới hạnh phúc bền vững, khó hình thành các quan hệ tiến bộ và chuẩn mực văn minh.

Hạnh phúc gia đình là trạng thái hài hòa giữa đời sống vật chất và tinh thần, giữa các mối quan hệ vợ chồng, cha mẹ-con cái và giữa các thế hệ. Hạnh phúc không đồng nhất với sự thỏa mãn cá nhân nhất thời mà là kết quả của sự gắn bó, chia sẻ, tôn trọng và trách nhiệm lâu dài giữa các thành viên gia đình, tạo nên sự ổn định và bền vững của gia đình trong xã hội biến động.

Giá trị tiến bộ phản ánh trình độ phát triển về nhận thức, tổ chức và quan hệ xã hội của gia đình. Gia đình tiến bộ là gia đình đề cao bình đẳng giới, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi thành viên, khuyến khích học tập, sáng tạo và phát triển cá nhân. Theo tinh thần nghị quyết, xây dựng gia đình tiến bộ là điều kiện quan trọng để hình thành con người Việt Nam có tri thức, bản lĩnh và năng lực thích ứng với xã hội hiện đại.

Văn minh là giá trị tổng hợp, vừa là kết quả vừa là thước đo mức độ phát triển của gia đình. Gia đình văn minh là gia đình thượng tôn pháp luật, ứng xử có văn hóa, tôn trọng nhân phẩm con người và các chuẩn mực xã hội tiến bộ. Nghị quyết coi xây dựng gia đình văn minh là nền tảng quan trọng để hình thành môi trường văn hóa lành mạnh, góp phần xây dựng xã hội kỷ cương, nhân văn.

4 giá trị này tồn tại trong mối quan hệ thống nhất, gắn bó và quy định lẫn nhau. Ấm no là nền tảng vật chất; hạnh phúc là mục tiêu nhân văn; tiến bộ là động lực phát triển; văn minh là chuẩn mực và kết quả. Việc thiếu hụt bất kỳ giá trị nào cũng sẽ làm suy giảm tính bền vững của gia đình và ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện các giá trị còn lại.

PV: Việc thực hiện 4 giá trị trên trong giai đoạn hiện nay đặt ra những vấn đề gì, thưa đồng chí?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Đó là những thách thức từ tác động của kinh tế thị trường, phân hóa-thậm chí là phân cực giàu nghèo, di cư lao động, áp lực việc làm, ảnh hưởng của mạng xã hội và sự thay đổi lối sống. Những yếu tố này có thể làm suy giảm sự gắn kết gia đình, gia tăng xung đột và đứt gãy các chuẩn mực giá trị nếu không có định hướng văn hóa và đạo đức phù hợp.

Không khó để nhìn ra hiện nay đang có sự thay đổi trong cấu trúc gia đình truyền thống ở Việt Nam. Gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, xuất hiện những kiểu gia đình “phi truyền thống”, trong khi gia đình nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà trở nên ít hơn. Điều này có thể làm giảm sự gắn kết, trách nhiệm giữa các thế hệ, thành viên trong gia đình.

Với áp lực kinh tế ngày càng gia tăng trong xã hội hiện nay, nhiều gia đình phải đối mặt với những khó khăn trong việc duy trì sự ổn định tài chính. Điều này có thể dẫn đến căng thẳng và xung đột trong gia đình, ảnh hưởng đến hạnh phúc và sự yêu thương giữa các thành viên. Bên cạnh đó, mặc dù giá trị chung thủy được đề cao, nhưng thực tế hiện nay có sự gia tăng của ngoại tình và tan vỡ hôn nhân. Những vấn đề này thường xuất phát từ sự thay đổi trong quan niệm về hôn nhân và tình yêu, áp lực từ công việc, cũng như các yếu tố văn hóa và xã hội. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến hạnh phúc cá nhân mà còn gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho con cái và xã hội.

Cũng không thể không nhắc đến quá trình toàn cầu hóa đã mang đến những yếu tố văn hóa mới, đôi khi không phù hợp với truyền thống văn hóa gia đình Việt Nam. Rồi bạo lực gia đình vẫn là một vấn đề tồn tại, không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, tinh thần của nạn nhân mà còn phá vỡ sự yêu thương, tin tưởng và gắn kết giữa các thành viên.

Trong bối cảnh hiện nay, đây chính là những hạn chế và thách thức đáng quan tâm khi thực hiện các giá trị gia đình cốt lõi.

PV: Trước đây, chúng ta thường nhấn mạnh đến giá trị chung thủy. Theo đồng chí, giá trị này có vị trí như thế nào trong mối quan hệ với 4 giá trị đề cập trong nghị quyết?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Chung thủy là một giá trị đạo đức, xuyên suốt và bảo đảm cho việc thực hiện 4 giá trị ấm no, hạnh phúc, tiến bộ và văn minh. Không có chung thủy, hạnh phúc gia đình khó bền vững; tiến bộ dễ trở thành hình thức; văn minh thiếu nền tảng đạo đức; và ấm no vật chất khó chuyển hóa thành ổn định tinh thần.

Chung thủy trong gia đình hiện đại là sự cam kết bền vững, tự nguyện, bình đẳng và có trách nhiệm giữa các chủ thể gia đình, dựa trên tôn trọng nhân phẩm, quyền con người và bình đẳng giới, phù hợp với tinh thần tiến bộ và văn minh mà Nghị quyết số 80-NQ/TW đề cao.

leftcenterrightdel
Gia đình ngày Tết. Ảnh: NSNA LÊ ĐÌNH HOÀNG 

PV: Chúng ta có thể tích hợp giá trị chung thủy trong triển khai hệ giá trị gia đình hiện nay?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Tôi nghĩ cần lồng ghép giá trị chung thủy như một tiêu chí đạo đức trong các chương trình xây dựng gia đình hạnh phúc, gia đình văn hóa; trong giáo dục đạo đức, lối sống; và trong truyền thông về văn hóa gia đình. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính thống nhất với nghị quyết, vừa bổ sung đạo đức cần thiết cho gia đình Việt Nam trong xã hội đương đại.

Việc đề xuất giá trị chung thủy không nhằm bổ sung một giá trị ngang hàng mới mà nhằm làm rõ nội hàm đạo đức cốt lõi của các giá trị đã được nghị quyết xác định, đặc biệt là các giá trị hạnh phúc và văn minh, qua đó nâng cao tính khả thi và chiều sâu của hệ giá trị gia đình.

PV: Vậy theo đồng chí, để phát huy các giá trị gia đình, chúng ta cần phải có những giải pháp nào?

PGS, TS Nguyễn Thu Nghĩa: Trước hết, cần chú trọng tăng cường giáo dục về giá trị gia đình từ trường học đến cộng đồng, bằng nhiều hình thức, phương tiện để nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của gia đình trong việc hình thành nhân cách và xã hội hóa cá nhân. Nhà nước nên có các chính sách hỗ trợ về giáo dục và y tế, vay vốn ưu đãi giúp giảm bớt áp lực kinh tế; tăng cường các quy định pháp luật và các chính sách bảo vệ quyền lợi gia đình, chống bạo lực gia đình, bảo vệ phụ nữ và trẻ em, phát triển các dịch vụ hỗ trợ tư vấn hôn nhân và gia đình.

Trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập hiện nay, thường xuyên truyền tải và duy trì các phong tục, tập quán và lễ nghi trong gia đình giúp củng cố các giá trị đạo đức và tạo ra một nền tảng văn hóa vững chắc cho thế hệ sau. Điều này cũng giúp duy trì các giá trị chung thủy, yêu thương và trách nhiệm qua các thế hệ.

Những giải pháp trên đòi hỏi sự hợp tác và nỗ lực từ các cá nhân, gia đình và cộng đồng. Khi được thực hiện một cách hiệu quả, các giải pháp này có thể giúp khắc phục những hạn chế hiện nay, củng cố và phát huy các giá trị gia đình, đóng góp vào sự phát triển bền vững của xã hội Việt Nam hiện tại và tương lai.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!

DƯƠNG THU (thực hiện)