Để hiểu về Iran, người ta phải rũ bỏ cái nhìn đơn thuần về một quốc gia có Tổng thống và Quốc hội theo mô hình phương Tây. Ở đây, "phiên chợ" quyền lực hoạt động theo những quy luật riêng biệt, nơi những món hàng được trao đổi không chỉ là tiền tệ hay địa vị, mà là sự trung thành tuyệt đối và tính chính danh tôn giáo. Trong mê cung ấy, những người nắm quyền lực thực tế không phải lúc nào cũng là những gương mặt xuất hiện trên trang nhất của các tờ báo quốc tế, mà là những "kiến trúc sư" thầm lặng đang vận hành một hệ thống phức tạp bậc nhất thế giới.
Thượng tầng thần quyền và bóng ma của sự kế vị
Tâm điểm của mọi vòng xoáy quyền lực tại Iran là Văn phòng Lãnh tụ Tối cao, hay còn gọi là Beit-e Rahbari. Đây không chỉ là một cơ quan hành chính mà là "trái tim" của hệ thống thần quyền. Đại giáo chủ Ali Khamenei, người đã chèo lái con thuyền Iran qua hơn 3 thập kỷ dông bão, không trị vì đơn độc. Xung quanh ông là một mạng lưới các cố vấn và trợ lý thân cận, những người tạo thành một "chính phủ bóng tối" thực sự. Những nhân vật như Mojtaba Khamenei, con trai của lãnh tụ, dù không giữ một chức vụ chính thức cao cấp trong chính phủ nhưng lại được giới quan sát quốc tế đánh giá là có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến các quyết định nhân sự và an ninh quốc gia. Sự hiện diện của những nhân vật này tạo ra một lớp lọc quyền lực, nơi mọi thông tin và quyết định quan trọng đều phải đi qua trước khi đến tay người đứng đầu nhà nước.
Quyền lực tại Beit-e Rahbari còn được củng cố bởi Hội đồng Giám hộ, một cơ quan gồm 12 thành viên có quyền năng "sinh sát" đối với mọi ứng cử viên chính trị. Bằng cách loại bỏ những nhân vật có tư tưởng cải cách hoặc không phù hợp với định hướng bảo thủ, hội đồng này bảo đảm rằng dòng máu quyền lực chảy trong huyết quản của bộ máy nhà nước luôn tinh khiết theo tiêu chuẩn của cách mạng Hồi giáo. Đây chính là những người gác cổng của "phiên chợ", quyết định ai được phép vào sân chơi và ai phải đứng ngoài lề. Trong bối cảnh câu hỏi về sự kế vị đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, những cuộc vận động ngầm bên trong hội đồng này và sự đồng thuận từ các giáo sĩ cao cấp tại Qom chính là những yếu tố định đoạt tương lai của Iran trong nhiều thập kỷ tới.
Đế chế không biên giới của quân đội vệ binh
Nếu hệ thống giáo sĩ cung cấp tính chính danh về tinh thần thì Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) chính là "cơ bắp" và nguồn lực vật chất bảo đảm cho sự tồn vong của chế độ. Tuy nhiên, gọi IRGC là một tổ chức quân sự thì đó là một sự tinh giản quá mức. Trên thực tế, IRGC là một thực thể đa ngành, nắm giữ từ tên lửa đạn đạo đến các dự án đập thủy điện, từ mạng lưới viễn thông đến các ngân hàng thương mại. Sức mạnh của các tướng lĩnh IRGC không chỉ nằm ở số lượng binh sĩ mà nằm ở khả năng chi phối kinh tế. Thông qua tập đoàn xây dựng khổng lồ Khatam al-Anbiya, IRGC đã trở thành nhà thầu lớn nhất Iran, sở hữu hàng nghìn công ty con hoạt động trong mọi lĩnh vực chủ chốt của nền kinh tế. Điều này tạo ra một vòng lặp quyền lực: Kinh tế nuôi dưỡng quân đội và quân đội bảo vệ đặc quyền kinh tế.
Sự trỗi dậy của IRGC còn mang tính chất chính trị sâu sắc. Trong những năm gần đây, một thế hệ các cựu chỉ huy vệ binh đã rời bỏ quân ngũ để bước vào chính trường, chiếm giữ những vị trí quan trọng trong Quốc hội và chính quyền địa phương. Họ mang theo tư duy kỷ luật, cứng rắn và sự hoài nghi sâu sắc đối với phương Tây. Sức mạnh của IRGC còn vươn xa ra ngoài biên giới Iran thông qua lực lượng đặc nhiệm Quds. Những người chỉ huy lực lượng này là những "đại sứ không học hàm", trực tiếp điều phối các mạng lưới đồng minh tại Iraq, Syria và Lebanon. Quyền lực của họ thực tế đến mức đôi khi các quyết định về chính sách đối ngoại tại Trung Đông được đưa ra tại trụ sở của IRGC trước khi Bộ Ngoại giao Iran kịp soạn thảo thông cáo báo chí. Đây chính là lực lượng then chốt biến Iran thành một cường quốc khu vực, bất chấp các lệnh trừng phạt bủa vây.
Những "túi tiền" tôn giáo và nền kinh tế song song
Một trụ cột quyền lực khác, ít được truyền thông phương Tây chú ý nhưng lại nắm giữ huyết mạch kinh tế của xã hội Iran, chính là các Bonyad-các quỹ từ thiện tôn giáo. Được thành lập từ tài sản tịch thu của giới tinh hoa dưới thời Shah, các Bonyad đã phát triển thành những đế chế tài chính khổng lồ, hoạt động ngoài tầm kiểm soát của chính phủ dân sự và chỉ báo cáo trực tiếp cho lãnh tụ tối cao. Những tổ chức như Bonyad Mostazafan (Quỹ vì người nghèo) hay Astan Quds Razavi kiểm soát hàng tỷ USD tài sản, từ các mỏ khai khoáng đến các chuỗi khách sạn và diện tích đất nông nghiệp khổng lồ.
Người đứng đầu các quỹ này thường là những giáo sĩ có uy tín hoặc các nhân vật chính trị kỳ cựu. Quyền lực của họ đến từ khả năng phân phối nguồn lực. Trong một quốc gia bị bao vây bởi cấm vận và lạm phát, việc kiểm soát nguồn cung thực phẩm, thuốc men và việc làm thông qua các Bonyad tạo ra một mạng lưới khách hàng bảo trợ cực kỳ bền vững. Họ có thể xoa dịu những bất mãn xã hội bằng các chương trình cứu trợ, hoặc củng cố sự ủng hộ bằng cách ưu tiên các nhóm trung thành. Các Bonyad tạo thành một nền kinh tế song song, giúp chế độ có khả năng chống chịu cực cao trước áp lực quốc tế. Khi chính phủ dân sự gặp khó khăn về ngân sách, các thực thể này vẫn đứng vững như những pháo đài tài chính, bảo đảm rằng những người nắm giữ quyền lực thực tế luôn có đủ nguồn lực để duy trì hệ thống.
Sự rạn nứt và cuộc đấu tranh cho bản sắc tương lai
Dù nhìn bề ngoài có vẻ thống nhất và kiên cố, nhưng bên trong "phiên chợ" quyền lực Ba Tư vẫn luôn tồn tại những dòng chảy xiết của sự rạn nứt. Đó là cuộc đối đầu âm thầm nhưng quyết liệt giữa phe bảo thủ cứng rắn-những người muốn duy trì lý tưởng cách mạng sơ khai và phe thực dụng, những người hiểu rằng để tồn tại, hệ thống cần có sự linh hoạt về kinh tế và mở cửa nhất định. Quyền lực thực tế tại Iran thường được quyết định bởi khả năng cân bằng giữa các phe phái này của lãnh tụ tối cao. Tuy nhiên, sự cân bằng này đang bị thử thách bởi sự thay đổi nhân khẩu học. Hơn 60% dân số Iran dưới 30 tuổi, những người sinh ra sau cuộc cách mạng và có cái nhìn khác biệt về quyền lực cũng như quyền tự do cá nhân.
Những người nắm quyền thực tế hiện nay đang đứng trước một nghịch lý: Để bảo vệ chế độ, họ cần sự ổn định kinh tế, nhưng để có sự ổn định đó, họ có thể phải hy sinh một phần quyền kiểm soát tuyệt đối. Các cuộc biểu tình liên tiếp trong những năm qua là lời nhắc nhở rằng quyền lực, dù được bảo vệ bởi súng đạn hay giáo luật, cũng không thể hoàn toàn tách rời khỏi sự đồng thuận của xã hội. Trong tương lai, những "kiến trúc sư" của Iran sẽ phải quyết định liệu họ sẽ tiếp tục thắt chặt kiểm soát hay bắt đầu một quá trình cải tổ từ bên trong. "Phiên chợ" quyền lực tại Tehran vì thế không bao giờ đứng yên; nó là một thực thể sống động, liên tục biến đổi để thích nghi với những cơn địa chính trị toàn cầu và những khát vọng âm ỉ bên trong lòng xã hội Ba Tư cổ kính nhưng đầy biến động. Chừng nào các cấu trúc thần quyền, quân sự và kinh tế còn đan xen chặt chẽ, chừng đó quyền lực thực tế ở Iran vẫn sẽ là một bài toán hóc búa đối với bất kỳ nhà quan sát bên ngoài nào muốn giải mã.
HẢI ĐĂNG