Với người miền Bắc, món ăn đầu tiên không thể thiếu trong dịp Tết Nguyên đán chính là bánh chưng. Bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất. Trong “đất” là hội tụ đầy đủ của “Kim” (gạo nếp trắng), “Mộc” (lá dong xanh và lạt tre), “Thủy” (luộc trong nước), Hỏa (thịt đỏ) và “Thổ” (đỗ vàng). Đây đều là những tinh hoa trong văn hóa nông nghiệp lúa nước của nước ta từ xa xưa, tượng trưng cho cuộc sống sung túc, đủ đầy.

leftcenterrightdel
Mâm cỗ Tết thể hiện triết lý ngũ hành âm dương. Ảnh: NGỌC KHANG

Trên mâm cỗ Tết của người miền Bắc còn có món thịt đông, biểu tượng cho sự hòa quyện của các nguyên liệu, thể hiện mong muốn gắn kết giữa mọi người với nhau. Lớp thạch trong trẻo của món thịt đông cũng mang ý nghĩa về một năm mới gặp nhiều may mắn, thuận lợi. Có món giò, với ý nghĩa: Miếng giò tròn, dày tượng trưng cho phúc lộc đến nhà. Đĩa thịt gà luộc tượng trưng cho khởi đầu thuận lợi, vạn phúc đong đầy. Miếng thịt kho vuông vức tượng trưng cho mọi sự đều dễ dàng, thành công…

Cùng triết lý qua từng món ăn, cách bày biện mâm cỗ Tết của người miền Bắc cũng mang ý nghĩa đặc biệt. Theo truyền thống, mâm cỗ Tết của người miền Bắc cần có 8 món gồm 4 bát và 4 đĩa tượng trưng cho tứ trụ, 4 mùa và 4 phương. Cỗ lớn thì có thể 6 bát, 6 đĩa hoặc 8 bát 8 đĩa, tượng trưng cho phát lộc, phát tài.

Người miền Trung nắng gió, quanh năm vất vả nhưng ngày Tết vẫn luôn cố gắng sắm sanh cho đủ đầy. Trên mâm cơm ngày Tết của người miền Trung không thể thiếu món bánh tét. Nếu như bánh chưng ở miền Bắc được gói bằng lá dong thì bánh tét gói bằng lá chuối, cũng với các nguyên liệu: Gạo nếp, đậu xanh, thịt... Bánh được gói lại thành từng đòn hình trụ. Cùng đó, một số món của người miền Trung cũng mang những ý nghĩa tốt lành, như: Măng khô kho tượng trưng cho vạn sự tốt lành, no đủ cả năm; tré-tình cảm khăng khí, gia đình hòa thuận…

Người miền Nam vốn mang tính cách phóng khoáng, không thích sự gò bó nên các món ăn trong mâm cỗ Tết vùng này cũng rất đa dạng. Tuy nhiên, vẫn có một số món ăn phổ biến hay dùng để cúng trong đêm Giao thừa, như: Bánh tét, thịt kho tàu, canh măng, chả giò, canh khổ qua. Trong đó, canh khổ qua có ý nghĩa rất đặc biệt. Nếu như xôi gấc ở miền Bắc thể hiện sự may mắn đầu năm mới thì canh khổ qua bày tỏ ước nguyện mọi điều đau khổ trong năm tới sẽ qua mau, mà thay vào đó là tràn trề hạnh phúc no đủ (nhân thịt ở giữa). Về triết lý ngũ hành, vị đắng của khổ qua trong món khổ qua nhồi thịt ứng với hành Hỏa. Đây được xem là một món ăn có hương vị rất riêng và không thể thiếu trong mỗi dịp Tết. Có một tô canh khổ qua trên mâm cơm tự nhiên thấy Tết đã về, như thể mọi khổ nhọc sẽ qua…

Món thứ hai không thể thiếu trên mâm cơm cúng tổ tiên của người miền Nam là thịt kho trứng. Vị đậm của món này ứng với hành Thủy. Ngoài ra, về cơ bản trong món này, với trứng vịt tròn tượng trưng cho dương, khối thịt vuông tượng trưng cho âm, được người miền Nam vận dụng linh hoạt nguyên lý hài hòa âm dương.

Ngoài ra, trên mâm cơm ngày Tết của người miền Nam còn có món dưa giá củ kiệu mang vị chua, ứng với hành Mộc. Món này dùng chung với thịt kho tạo nên sự hài hòa, không quá mặn, không quá ngấy, lại chẳng quá chua buốt. Đúng với nguyên tắc ngũ hành là Thủy và Mộc là hai nguyên tố bổ trợ nhau. Cùng đó là món bánh mứt, với vị ngọt, ứng với hành Thổ. Vị cay của ớt, tiêu, ứng với hành Kim.

Mâm cơm ngày Tết của ba miền Bắc-Trung-Nam tuy có nhiều điểm khác nhau trong các món ăn, cách bày trí nhưng đều mang giá trị to lớn trong đời sống người Việt. Đó là sự thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc mỗi khi Xuân về, Tết đến và giúp kết nối các thành viên trong gia đình lại với nhau cho vẹn tròn một cái Tết sum vầy, đầm ấm.

HOÀNG TUẤN NGỌC