Giai phẩm này đã vượt tầm của một cuốn kỷ yếu thường thấy, bởi chuyển tải những thông điệp nhân sinh, ước vọng nghệ thuật và tình yêu nghệ thuật văn hóa truyền thống Việt Nam-bản ngã tâm hồn chúng ta.

Chính ở lõi trung tâm địa linh Thủ đô 1.009 tuổi, ngự một nhà hát mang tên kinh đô thuở đầu tiên. Nhà hát Múa rối (NHMR) Thăng Long vừa sinh nhật tuổi 50, nửa thế kỷ liên tục truyền tỏa được thông điệp của nghệ thuật rối nước hơn 1.000 năm của Việt Nam tới khắp toàn cầu. Tôi đặc biết ấn tượng về những chấm son khắp năm châu trên bản đồ thế giới đánh dấu những nơi nhà hát đã đến biểu diễn. Buổi sinh nhật là ngày hội vui của các thế hệ nghệ sĩ đúng kỷ niệm Hà Nội 65 năm Ngày giải phóng. Sân khấu nước lợp kín lại, tiệc chiêu đãi quan khách và nghệ sĩ các nhà hát đến chung vui là các trích đoạn rối cạn, thể hiện khả năng đa dạng của diễn viên nơi này. Bên cạnh vở “Tấm Cám” truyền thống, lại có sự cập nhật mới lạ, tiết tấu sôi động trẻ trung của vũ điệu đường phố. Các con rối mặc thời thượng nhảy hiphop, tốp diễn viên điều khiển con rối cũng nhảy rất ăn khớp nhịp nhàng, gây ngỡ ngàng cho biết bao khán giả.

leftcenterrightdel
Một tích trò rối nước cổ do Nhà hát Múa rối Thăng Long thực hiện. Ảnh do nhà hát cung cấp

Từ một đoàn múa rối ra đời trong giai đoạn chống Mỹ ác liệt, thiếu thốn mọi bề, có những năm long đong không trụ sở làm việc, biểu diễn, đến nay NHMR Thăng Long là địa chỉ nghệ thuật sáng giá của Thủ đô. Được sửa chữa, kiến tạo từ Rạp chiếu bóng Hòa Bình, NHMR Thăng Long từ năm 1993 hoạt động tại số nhà 57B Đinh Tiên Hoàng, quận Hoàn Kiếm đã miệt mài, say đắm, thăng hoa truyền hàng vạn thông điệp qua mấy chục nghìn suất diễn về sự cao thượng, giản dị, chan hòa, quan điểm nhân sinh, tình người, lòng thiết tha yêu sự sống của những người làm ra rối, gửi vào nhân vật rối. Đó không chỉ là mô phỏng của đời sống hiện thực. Đó là khát vọng từ tâm hồn khoáng hoạt, hồn nhiên, lạc quan, nhân ái cất lên từ những cánh đồng của những nông dân tảo tần và mơ mộng. Những Tễu, Tiên mang một cảnh giới triết lý vũ trụ, vượt thoát khỏi mọi tầm thường, khỏi những oán giận, hận thù, sân si. Rối nước là tinh hoa của văn hóa sông Hồng, văn minh lúa nước Đồng bằng Bắc Bộ. Với tôi, lâu đài thôn dã, bảo tàng đồng quê ngay giữa chốn phồn hoa đô hội là NHMR Thăng Long.

Dừng bước vào sảnh nhỏ, lên cầu thang bộ là như được bước vào một “miền cổ tích”. Trong đời sống công nghiệp hiện đại, những kỷ niệm phải được thiết kế, những ký ức phải kỳ công kiến tạo, quy hoạch. Nhà hát chính là nơi gìn giữ, sưu tầm, truyền bá, sáng tạo những vở diễn chưng cất vẻ đẹp của rối nước truyền thống kết hợp với khám phá, thể nghiệm mang tính thời đại. Chiều kích và tư tưởng của sân khấu dân gian duy dưỡng hơn 1.000 năm được bồi đắp, nhuận sắc thanh xuân của vẻ đẹp mới đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của con người đương đại, thời đại 4.0. Không có loại hình nghệ thuật truyền thống nào của Việt Nam hiện nay thu hút sự chú ý của đông đảo khán giả quốc tế hơn múa rối nước. Di sản văn hóa dân tộc đặc sắc, sống động chất chứa những thông điệp về yên vui, hạnh phúc đang ở thời kỳ thịnh vượng nhất của sức diễn, bùng nổ “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” hết mình cống hiến cho người xem và thành quả thu được là sự mến mộ của công chúng trong và ngoài nước, được báo chí quốc tế khen ngợi. Người say nghề, nghề nuôi người, đời sống diễn viên sung túc, như nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc ví nhà hát là “Một cây vàng, cây bạc thu ngân sách cho TP Hà Nội”.

Từ chuyến du diễn lần đầu tại Brno (Cộng hòa Séc năm 1981) đến nay, NHMR Thăng Long giành nhiều kỷ lục trong nước và thế giới: Nhà hát biểu diễn nhiều nơi trên thế giới nhất, Nhà hát có loại hình nghệ thuật lâu đời nhất ở Việt Nam, Nhà hát có số lượng khán giả đông nhất (hơn 40 triệu lượt khách, từ năm 1992 đến nay), Nhà hát đón tiếp các nguyên thủ và chính khách nhiều nhất, Nhà hát duy nhất châu Á đạt kỷ lục biểu diễn 365 ngày/năm, Nhà hát có buổi biểu diễn rối nước dài nhất. Nghệ thuật múa rối nước với những con rối gỗ đã được NHMR Thăng Long, tuy không rộng lớn nhưng là một không gian nghệ thuật đặc biệt có sức lan tỏa diệu kỳ. Hồ thủy đình ở nhà hát chỉ khoảng 48m2, chứa 95m3 nước, mỗi kíp diễn có 22 người, 2 đoàn (tổng số 50 người) thay nhau diễn, 292 ghế hầu như luôn kín chỗ. Từ mùa thu đến cuối năm, nhà hát diễn 5-6 suất/ngày. Năm 2013, nhà hát vinh dự được Chủ tịch nước ký quyết định tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất.

Thế-giới-khác ấy, từ các tủ kính bày các sản phẩm rối mà khán giả có thể mua làm quà, vật lưu niệm cho mình và bạn bè, là những con cá treo bơi khoáng hoạt trong không gian, là tập postcard in hai thứ tiếng Việt-Anh với hình ảnh đời sống hiện thực, tâm linh, lễ hội, đám rước ở làng và các trò: Đánh bắt cá, Vinh quy bái tổ, Múa tiên. Các tích trò này thuộc danh sách 16 trò rối diễn trong mỗi suất 50 phút. Cùng với: Tễu giáo trò, Bật cờ hội, Chăn trâu thổi sáo, Cấy cày, Câu ếch, Đánh cáo bắt vịt, Múa rồng, Múa phượng, Múa lân, Múa tứ linh và tích “Lê Lợi du thuyền” càng nhấn mạnh truyền thuyết Hồ Gươm trong khao khát thanh bình. Những ký ức trực tiếp, trải nghiệm, gián tiếp (được nghe kể hoặc chỉ xem qua phim ảnh) được hiển hiện bằng các trò rối ngộ nghĩnh, sinh động, hấp dẫn.

NSƯT Chu Lượng gửi thông điệp từ số nhà 57B Đinh Tiên Hoàng, Hà Nội cũng là tự tình của anh: “Từ năm 1993, ngôi nhà này ngày nào cũng tiếp đón trên ngàn người từ sáng đến khuya. Họ đến đây để đến một sân khấu kỳ lạ nhất trên thế giới. Để được sống 50 phút với con người và thiên nhiên Bắc Bộ Việt Nam. Tất cả tràn ngập niềm vui sống, không toan tính, không hận thù, không tranh giành chiếm đoạt. Mọi cung bậc tình cảm đều trong sự hồn nhiên yêu đời, tất cả được sinh ra từ nước, sáng trong như nước và bất tử như nước. Họ đến để trở về như chưa nhuốm vào trần thế của đời người, bởi lẽ họ được nghệ thuật múa rối truyền thống Việt Nam thanh tẩy gọt rửa tâm hồn. 50 năm ta không ngồi đếm tuổi, âm vang của trầm tích và truyền thống cùng những giá trị thiêng liêng của văn hóa văn hiến... thành động lực cho NHMR Thăng Long trước chân trời mới xứng danh là địa chỉ nghệ thuật của Thành phố vì hòa bình. Tôi vẫn sẽ tiếp tục con đường gắn bó máu thịt với rối, “mượn câu giáo trò” của chú Tễu, mở lòng hân hoan trước khi những trò diễn đầy ảo diệu xuất hiện: Tễu tôi vốn dòng trên thiêng thượng/ Bởi hái đào bị trích xuống trần gian/ Thấy sự đời bối rối đa đoan/ Nên tôi phải lặn lội lo toan sự “Rối” đấy bà con ạ!”.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều dành suy cảm sâu sắc về rối nước như lời tri kỷ dành cho bạn thân Chu Lượng, họ đã cùng nhau giới thiệu múa rối tại Mỹ, trong trường đại học, tiểu học. Những người bạn ấy-Nguyễn Quang Thiều, Lương Tử Đức hội tụ trong cuốn sách kỷ yếu đồ sộ, sang trọng không khác một áng tài hoa, như hiển hiện ký ức tươi đẹp khi các nhà thơ và con trai thi sĩ Thiều được đào tạo cấp tốc và huy động biểu diễn rối nước tại vườn nhà của thi sĩ Kevin Bowen tháng 4-2007. Khi rời Mỹ, Chu Lượng đã tặng gia đình nhà thơ và hàng xóm của ông ở Mỹ những con rối và sân khấu thủy đình di động để lại Dedham, Boston: “Kevin nói với tôi, thi thoảng vào buổi tối ông thường đứng trước con rối nước, điều lạ lùng hiện ra: Nước chảy, cá quẫy, tiếng cười vui, tiên nữ giáng trần và Kevin hiểu ra vì sao người Việt vượt khỏi đau khổ mất mát để chỉ có tiếng cười vang lên cùng tiếng nước mọi chốn mọi nơi. Nếu không phải địa lý, văn hóa Việt Nam thì không thể sinh ra nghệ thuật rối nước, tất cả đều sinh ra từ nước. Trên cánh đồng lúa nước, người Việt Nam từ đời này qua đời khác cày cuốc gieo hạt, dựng nhà, sinh con, tôn thờ thần thánh, tổ tiên, yêu thương ngập tràn và tha thứ vô tận. Không bao giờ tìm thấy nét buồn trên gương mặt của Tễu, của Tiên, muông thú. Trong mọi hoàn cảnh người Việt Nam đều tìm thấy niềm vui và hóa giải nỗi buồn. Lạ kỳ thay, hơn 10 thế kỷ qua, những con cá vẫn từ dưới làn nước xanh banh lên vẫy đuôi, xòe vây, quẫy đuôi và biến mất vẫn làm mê mệt người xem mọi thời đại và mọi quốc gia, chúng dẫn ta vào sự mê dụ của huyền ảo. Những con cá đã đi bằng con đường nào từ hồ nước đời sống để đến được hồ nước nghệ thuật kia? Câu trả lời duy nhất: Con đường sáng tạo kỳ diệu của người nghệ sĩ. Hàng ngàn năm nay, vẫn là con cá ấy hiện ra, bơi một vòng và quẫy đuôi biến mất mà vẫn quyến rũ người xem, vẫn mang theo bí ẩn đến tận bây giờ. Con cá ấy và những con rối nước khác hầu như chẳng nói gì, chẳng tuyên bố gì, chẳng hận thù gì, chẳng hứa hẹn gì mà quyến rũ con người đến thế! Phải có một bí mật gì trong đó”. Nhân gian của Chu Lượng với mấy ngàn con rối, mấy ngàn gương mặt khác nhau đều có điểm chung: Sự thuần khiết và trong sáng.

VI THÙY LINH