Người bạn của tôi có kiến thức về văn hóa và quan tâm nhiều đến nghệ thuật sắp đặt từng nói một câu khiến tôi phải suy nghĩ. Anh nhận định, không ít người đang có xu hướng giam hãm tâm hồn trong chính những không gian do mình tạo ra vì chạy theo trào lưu mà không biết mình bị “mặc đồng phục về nghệ thuật” từ lúc nào.

Anh nhíu mày, hãy thử bước vào những căn hộ chung cư hiện đại mà xem. Diện tích na ná nhau. Kết cấu giống nhau. Phòng khách, phòng ngủ, bếp, ban công... cũng được chia theo những mô hình quen thuộc. Điều đáng nói là khi đi vào bên trong, nhiều căn hộ lại tiếp tục giống nhau ở cách bài trí. 1 bộ sofa, 1 chiếc bàn, vài bức tranh trang trí, chiếc đèn, kệ ti vi, một số vật dụng được mua theo những mẫu đang thịnh hành. Một số biệt thự bên ngoài to đẹp, hoành tráng, nhưng khi vào trong thì không gian không thể thở nổi. Người nhiều tiền thì làm trần gỗ, vách gỗ, treo đèn chùm, tranh đắt tiền mà khó tìm thấy tính nghệ thuật. Thậm chí còn xung đột giữa các trường phái. Người tinh tế hơn một chút thì làm kệ sát tường để đồ mỹ nghệ đương đại bằng đủ các loại vật liệu mà không thấy có câu chuyện nào ở đó. Đặc biệt, trong xã hội hiện đại, nhiều người lạm dụng ánh sáng LED để tôn không gian bằng các màu sắc nhưng không có điểm nhấn, khiến câu chuyện xơ cứng.

leftcenterrightdel

 Đưa nghệ thuật sắp đặt đến với công chúng. Minh họa: MAI MINH

Có người thích âm thanh lại dành một góc khá lớn cho bộ ampli, loa thật to. Đến lúc rảnh, karaoke vang lên với đủ thể loại nhạc. Niềm vui của một người đôi khi trở thành sự “thưởng thức bất đắc dĩ” của cả xóm.

Bạn tôi cười: “Nhìn bên ngoài thì việc ấy là thiết kế nội thất, nhưng xét về bản chất, đấy cũng là biểu hiện của nghệ thuật sắp đặt đấy chứ! Chỉ có điều mới ở mức sơ khai”.

Từ câu chuyện của anh bạn, tôi chủ động tìm hiểu lịch sử, xu hướng phát triển của nghệ thuật sắp đặt đương đại và cách loại hình nghệ thuật này được ứng dụng trong đời sống. Tôi rút ra một cách hiểu khá giản dị: Nghệ thuật sắp đặt là cách nghệ sĩ sử dụng và bố trí các vật thể, không gian, ánh sáng, âm thanh, hình ảnh hoặc những chất liệu khác trong một không gian nhất định để tạo nên một tác phẩm, qua đó tác động vào thị giác để truyền tải một ý tưởng, cảm xúc hoặc câu chuyện đến người xem. Tôi rút ra mấy vấn đề đáng chú ý.

Thứ nhất, nghệ thuật sắp đặt không xuất hiện từ một ý tưởng đơn lẻ về việc “xếp đặt đồ vật” mà là kết quả của một quá trình nghệ thuật từng bước mở rộng quan niệm về tác phẩm. Từ chỗ coi tác phẩm chủ yếu là một vật thể để ngắm nhìn, nghệ thuật hiện đại và đương đại ngày càng quan tâm đến không gian, hoàn cảnh, vật liệu, sự tương tác và trải nghiệm của người xem. Vì thế, tác phẩm sắp đặt không nhất thiết nằm trên tường hay trong một khung tranh; nó có thể chiếm lĩnh cả một căn phòng, một khuôn viên, một công trình, thậm chí một không gian công cộng.

Thứ hai, nghệ thuật sắp đặt ngày càng vượt qua ranh giới giữa các loại hình nghệ thuật. Trong một tác phẩm có thể đồng thời có điêu khắc, hội họa, nhiếp ảnh, âm thanh, ánh sáng, kiến trúc, công nghệ... Nhưng điều làm nên tác phẩm không phải là sự góp mặt thật nhiều chất liệu mà là ý tưởng và mối quan hệ giữa các yếu tố ấy trong một chỉnh thể.

Thứ ba, người thưởng thức không còn chỉ đứng bên ngoài để ngắm tác phẩm. Với nghệ thuật sắp đặt, không gian và sự hiện diện của người xem nhiều khi trở thành một phần của tác phẩm. Người xem có thể bước vào, di chuyển, nghe, nhìn, chạm, cảm nhận và tự mình hoàn tất một phần ý nghĩa của tác phẩm. Nói cách khác, nghệ thuật sắp đặt đưa người xem từ vị trí “đứng trước tác phẩm” sang “ở trong tác phẩm”.

Thứ tư, sự phát triển của nghệ thuật sắp đặt cho thấy nghệ thuật ngày càng có xu hướng trở về gần với đời sống. Những vật liệu bình thường, những đồ vật đã qua sử dụng, ký ức cá nhân, câu chuyện cộng đồng, môi trường, lịch sử của một vùng đất... đều có thể trở thành chất liệu nghệ thuật. Giá trị không nằm ở việc vật liệu ấy đắt hay rẻ, quen thuộc hay xa lạ mà ở cách nghệ sĩ phát hiện ra ý nghĩa của nó và đặt nó vào một quan hệ mới.

Từ những vấn đề rút ra ở trên, tôi cho rằng, nếu nghệ thuật sắp đặt ngày càng đưa nghệ thuật ra khỏi giới hạn của phòng triển lãm để đến với không gian sống thì cũng không nên xem công chúng là người thưởng thức nghệ thuật. Công chúng hoàn toàn có thể trở thành chủ thể của một đời sống thẩm mỹ phong phú hơn. Điều này trùng với nhận định của anh bạn tôi trong câu chuyện đã kể ở trên.

Khi nghiên cứu kỹ hơn các vấn đề, tôi thấy việc đưa nghệ thuật sắp đặt vào không gian sống bình dân không phải là quá khó. Nó không phải là hành động bê nguyên những mô hình hoành tráng từ bảo tàng hay phòng triển lãm về nhà. Điều quan trọng hơn là đưa “tư duy của nghệ thuật sắp đặt” vào đời sống bằng cách biết lựa chọn, kết nối và tổ chức những gì mình đang có để biến không gian sống thành một nơi có câu chuyện, có cá tính và có dấu ấn của người sống trong đó.

Nói một cách đơn giản, để có được không gian sắp đặt mang tính nghệ thuật phục vụ cuộc sống, trước tiên là con người phải nâng cao hiểu biết về nghệ thuật. Tôi cho rằng, trong cuộc sống, không phải ai cũng trở thành nghệ sĩ, càng không phải cứ biến mỗi căn nhà thành một phòng triển lãm là đã có kiến thức nghệ thuật cao siêu. Điều tôi hướng tới là khi tổ chức không gian sống có tính nghệ thuật sáng tạo sẽ làm cho con người yêu ngôi nhà, gia đình và công sở của mình hơn; giúp con người tăng khả năng nhìn, cảm, lựa chọn và tạo dựng cái đẹp trong chính đời sống của mình.

Nếu thiết kế nội thất thường quan tâm trước hết đến công năng, sự tiện nghi và vẻ đẹp của không gian thì tư duy sắp đặt thêm một câu hỏi: Không gian này muốn nói điều gì. Nó có thể kể câu chuyện gì về gia đình, một con người, một vùng đất, một ký ức hay một lối sống. Bởi vậy, khi xác định thiết lập không gian nghệ thuật sắp đặt trong gia đình, công sở cần 3 điều kiện.

Trước hết là ý niệm. Mỗi không gian nên có một câu chuyện hoặc ít nhất một dấu ấn riêng. Đó không nhất thiết phải là một ý tưởng lớn lao. Có thể đơn giản là ký ức về quê nhà, tình yêu với sách, những chuyến đi, nghề nghiệp, một thú chơi hay những kỷ niệm của gia đình.

Tiếp đến là mối tương quan. Một đồ vật tự nó có thể chẳng có gì đặc biệt, nhưng khi được đặt cạnh một đồ vật khác, trong một khoảng không gian và dưới một nguồn sáng nhất định, nó có thể tạo nên một ý nghĩa khác. Vì thế, sắp đặt không chỉ là đặt cái gì vào đâu mà còn là tạo ra mối quan hệ giữa đồ vật và khoảng trống, ánh sáng và bóng tối, cũ và mới, vật chất và ký ức.

Cuối cùng là sự tương tác. Không gian sống không phải một phòng triển lãm để con người chỉ đứng nhìn. Chúng ta ăn, ngủ, đọc sách, làm việc, trò chuyện, nghỉ ngơi và lưu giữ kỷ niệm trong đó.

Tôi cho rằng, nếu nghệ thuật sắp đặt chỉ dừng lại ở các phòng triển lãm, ở không gian riêng của những nghệ sĩ thì quá lãng phí và dễ trở nên xa rời cuộc sống, tồn tại trong cộng đồng dưới một cái tên mờ nhạt, xa lạ. Mỗi người trong chúng ta hoàn toàn có thể tự tạo cho mình một không gian sống nghệ thuật ngay trong chính căn nhà của mình. Hằng ngày, chúng ta vẫn đang sắp đặt ngôi nhà, góc làm việc, ánh sáng, đồ vật, những kỷ niệm và cả những khoảng trống quanh mình. Chỉ có điều, có người làm bằng thói quen hay sự bắt chước vô thức; có người lại làm bằng hiểu biết, ý thức và một quan niệm thẩm mỹ riêng.

Để nghệ thuật sắp đặt đến gần hơn với công chúng, không cần đợi một cuộc cách mạng thẩm mỹ. Có thể bắt đầu bằng những việc rất nhỏ, như dành một buổi chiều sắp lại kệ sách theo một trật tự mà mình thực sự thích; giữ lại một chiếc cốc sứt miệng của bà và đặt nó cạnh cửa sổ, nơi ánh sáng buổi sớm rơi vào; tắt bớt vài bóng đèn thừa để một góc phòng được thở trong bóng tối dịu nhẹ.

Không gian sống, khi ấy, không còn là nơi ta ở mà là nơi ta kể.

TRƯƠNG HUYỀN