Phở như một triết lý về ẩm thực, bún chả gần gũi với sinh hoạt hàng ngày, bánh tôm hóa “rồng”, bún đậu dân dã, đây có lẽ là lần đầu tiên, bốn món ngon đặc trưng của mảnh đất Hà thành cùng lúc hiện hữu trong một hình thức diễn xướng dân gian - xẩm. Ý tưởng “chế biến” “đặc sản” ấy bắt nguồn từ mong muốn góp phần tôn vinh những nét đẹp văn hóa truyền thống Hà Nội của nhóm Xẩm Hà thành. Ấp ủ nhiều năm, nhưng đến cuối năm 2016, nhạc sĩ Quang Long mới có thể hoàn thành phần ca từ bài hát. Và, cách đây chưa lâu, MV “Tứ vị Hà thành” chính thức “chào sân”.
Xẩm vốn là một hình thức diễn xướng dân gian có đời sống vô cùng phong phú và liên tục được bồi đắp qua mỗi giai đoạn lịch sử. Dựa trên nền tảng 3 làn điệu: Phồn huê, tàu điện và xẩm chợ, nhóm Xẩm Hà thành đã tạo nên “Tứ vị Hà thành” gồm: Phở, bún chả, bún đậu và bánh tôm.
Nhóm Xẩm Hà thành thực hiện MV “Tứ vị Hà thành”.
“Tứ vị Hà thành” vốn không phải là những “cao lương mỹ vị”, nhưng luôn chiếm vai trò rất đáng kể trong đời sống sinh hoạt của người Hà Nội. Hơn thế, trong truyền thống ẩm thực của người Hà Nội, mỗi món ăn đều được sáng tạo cho phù hợp với khẩu vị cũng như nếp sống, cách nghĩ và mang những ý nghĩa triết lý nhất định. Trong đó, đặc biệt, phở đã trở thành món ăn phản ánh đậm nét những tinh túy của ẩm thực đất Thủ đô. Có lẽ chính vì thế mà món ăn này được “tôn vinh” đậm nét trong MV. Món phở trong “Tứ vị Hà thành” có đủ “Mặn ngọt lẫn với chua cay” để “Đủ cung cảm xúc dễ say lòng người”. Phở đã không chỉ chinh phục vị giác mà còn trở thành gia vị của cuộc sống.
Không mang chất “cao sang” như phở, bún chả gần gũi với cuộc sống thị dân. Trong MV, món ăn này được miêu tả chi tiết nhưng vẫn không thiếu phần thi vị: “Thịt nướng với chút mắm pha/ Thêm tỏi thêm ớt thế là thơm ngon/ Bún rối kèm đĩa rau thơm/ Than hoa hương khói khách thơ hít hà”. Món bún đậu cũng tương tự như bún chả, dân dã mà đáng yêu: “Bún đậu phải có mắm tôm/ Phải thêm húng láng, tía tô kinh giới vào/ Mỹ nhân đến các anh hào/ Mau mau ra phố bước vào quán đông”.
Khác với phở, với cả bún chả lẫn bún đậu, món bánh tôm mang tính hình tượng cao với hình ảnh: “Bồng bềnh như mặt trăng tròn/ Giữa thì vàng xộm lưng cong gợi hình”.
Theo nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, một trong những thành viên sáng lập nên nhóm Xẩm Hà thành, cái thú vị ở “Tứ vị Hà thành” nằm cả trong ý thơ và trong cách lồng điệu xẩm. Dù với những lời ca lúc trữ tình, lúc dân dã nhưng “Tứ vị Hà thành” không quên sự dí dỏm vốn có trong xẩm khi thi thoảng đưa vào những điểm nhấn làm tăng thêm sức hấp dẫn. Như trong món phở: “Khi ăn chớ có nghẹn ngào/ Ăn rồi hãy nhớ hôm nào lại qua”. Rồi món bún đậu: “Biết rồi liệu có quên không/ Món gây thương nhớ sâu nông vơi đầy”. Cả bánh tôm: “Ghé môi cắn miếng rùng mình/ Giòn thơm bùi ngọt tính tình đôi ta”…
Hát xẩm từng rất phổ biến tại khu vực Đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam, đặc biệt là tại Hà Nội. Tuy nhiên, từng có giai đoạn, loại hình nghệ thuật dân gian này phải đối mặt với nguy cơ thất truyền. May mắn, trong ít năm gần đây, xẩm bắt đầu được phục dựng và dần thu hút sự quan tâm của công chúng. Và để Xẩm đến gần hơn với công chúng đương đại, nhóm Xẩm Hà thành đã thử nghiệm nhiều cách tân mới mẻ. Ngoài việc kết hợp xẩm với các loại hình nghệ thuật hiện đại, nhóm còn cho ra đời các tác phẩm mới mang hơi thở thời đại như “Xẩm Tiễu trừ cướp biển”, “Xẩm Trà đá”, “Xẩm Bốn mùa hoa Hà Nội”…
Bài và ảnh: VŨ HOÀNG ANH