Theo các cụ cao niên của làng nghề, nghề dệt choàng Long Khánh có 6 ấp: Long Hữu, Long Tả, Long Thành A, Long Thành B, Long Phước và Long Hậu. Nghề dệt tập trung chủ yếu ở ấp Long Tả của xã Long Khánh.

Khoảng đầu thập niên 1920, làng nghề Long Khánh bắt đầu phát triển mạnh mẽ khi sản phẩm vải Lãnh Mỹ A được ưa chuộng. Thế nhưng sau một khoảng thời gian thì vải Lãnh Mỹ A không còn vị thế, sản phẩm dù chất lượng tốt nhưng giá thành cao nên việc tiêu thụ gặp nhiều khó khăn. Trước thực trạng đó, một số cụ cao niên trong làng nghề quyết định chuyển sang dệt khăn rằn, mùn. Tiên phong trong việc chuyển từ dệt vải Lãnh Mỹ A sang dệt khăn rằn có thể nhắc đến những cái tên như: Ba Doan (Nguyễn Thị Huệ), Tư Thấu (Nguyễn Thị Thấu) và Út Xu (Nguyễn Thị Xuân), là những người có công đem mẫu mã và cách dệt choàng từ Tân Châu (An Giang) về Long Khánh vào những năm 60-70 của thế kỷ 20.

leftcenterrightdel
Chỉ được phơi cẩn thận trước khi đưa vào công đoạn quay chỉ. 

Để tìm hiểu rõ hơn về câu chuyện làng nghề trăm năm này, chúng tôi theo chân anh Phạm Thành An, chủ cơ sở An khăn rằn, một người có nhiều kinh nghiệm trong việc sản xuất, quảng bá và thương mại sản phẩm dệt choàng Long Khánh. Theo giới thiệu, chúng tôi tìm đến nhà bà Nguyễn Thị Phượng, ngụ tại ấp Long Tả. Ở tuổi 60, bà Phượng đã có hơn 40 năm kinh nghiệm trong nghề dệt khăn rằn. Bà kể, 14-15 tuổi đã theo bạn bè đi học nghề dệt khăn, vừa học vừa làm thêm để kiếm tiền trang trải cuộc sống. Ở làng này lúc bấy giờ, con gái 15-16 tuổi là biết nghề hết, nhà nhà đều có nghề dệt khăn. Trước đây dệt thủ công năng suất không cao, sau này chuyển sang dệt máy đỡ vất vả, sản phẩm làm ra cũng chất lượng và nhiều kiểu dáng, sáng tạo và bắt mắt hơn.

leftcenterrightdel

 Người thợ dệt khăn thủ công. 

Những chiếc khăn rằn đầy màu sắc, nhìn thì đơn giản nhưng để hoàn thành một chiếc khăn như thế phải trải qua khá nhiều công đoạn khác nhau như: Đảo chỉ, nấu, nhuộm màu, khuấy hồ, phơi khô, quay chỉ, móc cửi, dệt, đóng gói sản phẩm... Ở làng nghề dệt khăn rằn, ai cũng có thể tham gia, dù người già hay trẻ nhỏ, mỗi độ tuổi lại thực hiện một công đoạn khác nhau. Bởi thế, từ nghề dệt vải Lãnh Mỹ A đến nghề dệt choàng ở Long Khánh được gìn giữ, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chị Nguyễn Thị Hạnh (40 tuổi) ở ấp Long Tả cho biết, chị đã theo nghề hơn 10 năm, do được ông bà truyền dạy lại. Đến nay, gia đình chị Hạnh có 4 máy quay chỉ, mỗi ngày có thể thực hiện 80-100 con chỉ...

leftcenterrightdel
Nhiều sản phẩm dệt thời trang, quà lưu niệm của làng nghề Long Khánh (Đồng Tháp) được sáng tạo từ chất liệu khăn rằn. 

Chính từ việc phải trải qua nhiều công đoạn nên nghề dệt choàng đã tạo thêm việc làm cho nhiều lao động nhàn rỗi ở địa phương. Theo chị Bùi Thị Nương ở ấp Long Tả, làm thuê ở đây chủ yếu được tính theo sản phẩm. Gia đình chị thực hiện công đoạn dệt, chủ trả công theo sản phẩm. Nếu chăm chỉ, chịu khó, vợ chồng chị cũng thu được 350.000-400.000 đồng/ngày. Mức thu nhập này ở quê cũng giúp cuộc sống đỡ vất vả.

Bà Lê Thị Ngọc Nguyên, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Long Khánh cho biết, làng nghề dệt choàng tạo việc làm ổn định cho nhiều phụ nữ với mức thu nhập 6-7 triệu đồng/tháng. Nhiều chị em có thời gian nhàn rỗi đã tranh thủ làm thêm một số công đoạn trong quy trình dệt khăn như: Đảo chỉ, dệt, phơi chỉ, bán hàng cho cơ sở... để tăng thêm nguồn thu.

leftcenterrightdel
Hội thi sáng tạo, thăng hoa cùng khăn rằn. 

Những năm gần đây, sản phẩm dệt choàng đã vượt qua giới hạn của một phụ kiện may mặc và được các nghệ nhân nơi đây kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống với hiện đại. Những chiếc khăn mang trên mình sứ mệnh quảng bá hình ảnh đặc trưng của tỉnh Đồng Tháp như: Hoa sen tinh khiết, sếu đầu đỏ hay logo sản phẩm của các địa phương. Từ chất liệu khăn rằn, hàng loạt sản phẩm dệt thời trang và quà lưu niệm độc đáo cũng ra đời như: Áo bà ba, túi xách, ba lô, nón, cà vạt, áo dài duyên dáng...

Anh Phạm Thành An chia sẻ, do nhu cầu của khách hàng từ thị trường nước ngoài và khách tham quan mà gần đây, sản phẩm dệt choàng không ngừng được thay đổi kiểu dáng, mẫu mã, kích thước, màu sắc... Đó là sự sáng tạo không giới hạn của những người dân làng nghề. Hiện tại, làng nghề có gần 60 hộ làm nghề với 150 khung dệt, tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương. Hằng năm, làng nghề sản xuất, cung ứng cho thị trường trong và ngoài nước hơn 5 triệu sản phẩm các loại.

leftcenterrightdel
Nghệ nhân hướng dẫn trẻ em thực hiện quay chỉ để dệt khăn. 

Tháng 8-2023, niềm vui đến với người dân Long Khánh khi nghề dệt choàng thủ công truyền thống của quê hương chính thức được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2024, để phát huy giá trị làng nghề, chính quyền địa phương cho ra mắt sản phẩm du lịch trải nghiệm Làng nghề dệt choàng Long Khánh. Tại đây, du khách được các nghệ nhân, người làm nghề dệt choàng hướng dẫn tận tình cách tạo ra một sản phẩm khăn rằn, tái hiện những công đoạn phơi chỉ, quay chỉ, bắt cửi và dệt, không gian trưng bày mua sắm, các cuộc thi sáng tạo về khăn giúp du khách có cái nhìn tổng quan hơn về làng nghề, từ đó quảng bá giá trị văn hóa của địa phương.

Giờ đây, làng nghề dệt choàng Long Khánh không còn đơn thuần là bán sản phẩm khăn rằn mà người mua, người bán đã song hành cùng nhau viết tiếp câu chuyện gìn giữ truyền thống tốt đẹp của làng nghề trăm năm. Từ đó lan tỏa giá trị văn hóa Nam Bộ đến với du khách gần xa.

Bài và ảnh: CHÍ TRUNG