Bức tranh cộng hưởng bản sắc lễ hội

Từ những hoạt động cộng đồng ban đầu, nhiều sự kiện văn hóa tại TP Hồ Chí Minh đã được tổ chức ngày càng bài bản, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân và dần trở thành những chương trình văn hóa-du lịch thường niên thu hút đông đảo công chúng trong và ngoài nước. Hiện, thành phố có nhiều lễ hội chính, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tiêu biểu như: Lễ hội Nghinh Ông (Cần Giờ), Lễ hội Nguyên tiêu, Lễ hội Khai hạ-Cầu an...

Song hành với các di sản truyền thống, thành phố còn duy trì nhiều lễ hội và sự kiện văn hóa hiện đại đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của người dân và du khách. Mỗi dịp Tết Nguyên đán, các hoạt động như: Đường hoa, đường sách, hội hoa xuân, chợ hoa “Trên bến dưới thuyền”, Lễ hội sông nước, Lễ hội âm nhạc quốc tế “Hò dô”... TP Hồ Chí Minh cũng là nơi diễn ra nhiều hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế do cộng đồng người nước ngoài và các tổ chức văn hóa phối hợp tổ chức. Từ các chương trình chào đón Lễ hội ánh sáng Diwali của cộng đồng người Ấn Độ đến các sự kiện giới thiệu văn hóa của nhiều quốc gia, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đa sắc, phản ánh tính cởi mở và khả năng tiếp nhận các dòng chảy văn hóa quốc tế của đô thị lớn nhất cả nước.

Trong chuỗi sự kiện diễn ra vào tháng ba hằng năm, Lễ hội áo dài TP Hồ Chí Minh là điểm nhấn tiêu biểu. Đến năm 2026, sự kiện đã bước sang lần tổ chức thứ 12. Từ quy mô ban đầu chủ yếu là trình diễn trang phục, lễ hội ngày nay phát triển thành chuỗi hoạt động đa dạng như diễu hành Việt phục, đồng diễn cộng đồng, triển lãm chuyên đề, biểu diễn nghệ thuật và giao lưu văn hóa tại nhiều không gian trung tâm. Qua mỗi mùa tổ chức, hình ảnh tà áo dài ngày càng rực rỡ, duyên dáng trong đời sống nhân dân, từ công sở, trường học đến các tuyến phố, tạo nên một “mùa áo dài” đặc trưng giữa nhịp sống đô thị.

 Một chuyển động đáng chú ý là sau khi sáp nhập hai tỉnh Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, không gian tổ chức lễ hội tại TP Hồ Chí Minh được mở rộng. Thay vì chỉ tập trung ở khu vực trung tâm, nhiều hoạt động đã lan tỏa đến khu dân cư, công viên, trường học và các thiết chế văn hóa cộng đồng, từ đô thị công nghiệp đến đô thị biển. Sự dịch chuyển ấy góp phần đưa lễ hội trở thành sinh hoạt văn hóa gắn bó trực tiếp với đời sống người dân, kết nối với các không gian và chuỗi sản xuất, kinh doanh giữa các vùng.

Ông Trần Quốc Thái-chủ một cơ sở lân sư rồng lâu đời ở khu vực Chợ Lớn cho biết, trước đây các đội lân chủ yếu biểu diễn trong hội quán hoặc các con phố nhỏ. Những năm gần đây, khi nhiều sự kiện văn hóa được tổ chức tại các không gian công cộng, các đội lân có thêm cơ hội biểu diễn trước đông đảo công chúng. “Dịp Tết Nguyên tiêu, đội lân biểu diễn khắp các tuyến đường, tiếng trống vang lên là người dân đứng kín hai bên đường. Trẻ con chạy theo con lân, người lớn dừng lại xem rồi chụp hình. Không khí rất rộn ràng. Lúc đó mới thấy lễ hội thật sự sống trong đời sống của người dân. Khi người dân còn háo hức chờ tiếng trống hội mỗi mùa xuân, thì lễ hội vẫn sẽ tiếp tục được gìn giữ và phát triển như một phần tự nhiên của đời sống đô thị”, ông Trần Quốc Thái chia sẻ.

leftcenterrightdel
Người dân và du khách hòa mình vào không khí rộn ràng trong Lễ hội Tết Nguyên tiêu. 

Lễ hội và mục tiêu thúc đẩy công nghiệp văn hóa

Sự phát triển của các lễ hội tại TP Hồ Chí Minh mang lại những tín hiệu tích cực cho đời sống văn hóa ở "siêu đô thị". Qua từng mùa tổ chức, lượng người tham gia ngày càng đông, nhiều sự kiện thu hút du khách quốc tế và cộng đồng kiều bào. Hình ảnh lễ hội cũng được lan tỏa mạnh mẽ trên không gian mạng, từng bước hình thành những sản phẩm văn hóa-du lịch đặc trưng của đô thị.

Từ yêu cầu thực tiễn, thành phố đã có định hướng rõ ràng trong việc xây dựng hệ sinh thái lễ hội đa văn hóa. Trong không gian ấy, các giá trị truyền thống được gìn giữ song hành với giao lưu quốc tế, góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa và định hình thương hiệu của một đô thị năng động, hội nhập.

Ở góc độ xã hội, mỗi lễ hội giống như một lớp văn hóa trong cấu trúc đô thị. Có thể là văn hóa cộng đồng truyền thống, bản sắc dân tộc hay những dòng chảy giao lưu quốc tế. Khi cùng hiện diện trong đời sống thành phố, các lớp văn hóa ấy đan xen, bổ sung cho nhau, tạo nên diện mạo đặc trưng của TP Hồ Chí Minh được hình thành từ nhiều nguồn cư dân và nhiều dòng văn hóa khác nhau.

Ở góc độ du lịch, lễ hội đang trở thành kênh quảng bá hình ảnh đô thị hiệu quả. Trên thế giới, nhiều đô thị đã thành công khi xây dựng hình ảnh “thành phố lễ hội” như một chiến lược phát triển văn hóa và du lịch. Tại Singapore, chuỗi lễ hội nghệ thuật và ánh sáng thu hút đông đảo du khách mỗi năm. Ở Tokyo (Nhật Bản) các lễ hội truyền thống như Sanja Matsuri hay Kanda Matsuri (rước kiệu) trở thành điểm hẹn văn hóa đặc sắc. Trong khi đó, Seoul (Hàn Quốc) khai thác hiệu quả các sự kiện gắn với di sản Yeondeunghoe (đèn lồng hoa sen). Những kinh nghiệm này cho thấy lễ hội chính là công cụ quan trọng để xây dựng thương hiệu đô thị và gia tăng sức hút du lịch.

Theo ông Lê Trương Hiền Hòa, Phó giám đốc Sở Du lịch TP Hồ Chí Minh, các di sản văn hóa phi vật thể và lễ hội của thành phố là nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển du lịch bền vững, đặc biệt trong việc thu hút khách quốc tế. Tuy nhiên, việc thiếu hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ và các nền tảng số giới thiệu đầy đủ giá trị lễ hội vẫn là hạn chế cần sớm khắc phục.

Để các lễ hội thực sự trở thành nguồn lực phát triển văn hóa và du lịch, TP Hồ Chí Minh định hướng tiếp tục quy hoạch hệ thống lễ hội theo mùa, tạo dòng sự kiện xuyên suốt trong năm. Cùng với đó là mở rộng không gian tổ chức tại các tuyến phố đi bộ, khu vực ven sông và những thiết chế văn hóa cộng đồng, giúp lễ hội gắn bó hơn với đời sống cư dân đô thị. Việc lựa chọn một số sự kiện tiêu biểu để xây dựng thành “thương hiệu lễ hội” của thành phố, kết hợp ứng dụng công nghệ số và tăng cường sự tham gia của cộng đồng, sẽ góp phần nâng cao sức lan tỏa của các hoạt động văn hóa. Từ góc nhìn đó, lễ hội chính là một “ngôn ngữ văn hóa” giúp TP Hồ Chí Minh kể câu chuyện bản sắc của mình với thế giới.

Bài và ảnh: KIỀU OANH