Yêu cầu bức thiết và lâu dài

Sự thay đổi môi trường phát triển và những nguy cơ

Xã hội hiện đại đang dịch chuyển ngày càng mạnh mẽ các hoạt động của con người từ không gian thực sang không gian số. Ngoài môi trường gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội thì hiện nay các em đang dành một phần đáng kể thời gian trong môi trường mạng và việc giáo dục, quản lý, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng vẫn đang trong quá trình thích ứng.

Không gian mạng không chỉ là nơi trẻ em tiếp nhận thông tin mà còn là môi trường tạo ra những tác động ngược trở lại đối với trẻ em. Nếu như trước đây trẻ em chủ động lựa chọn nội dung, thì ngày nay các nền tảng số có khả năng tự lựa chọn nội dung để cung cấp cho trẻ. Điều đó dẫn đến nguy cơ trẻ em tiếp xúc với các nội dung xấu độc, bị dẫn dắt, bị thao túng hoặc bị định hướng hành vi bởi những cơ chế công nghệ mà chính các em không nhận thức được.

Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc là sự gia tăng của các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng dưới các hình thức tinh vi hơn như: Dụ dỗ kết bạn, thu thập thông tin cá nhân, tống tiền bằng hình ảnh riêng tư, lừa đảo, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, bắt nạt trực tuyến hoặc lôi kéo trẻ tham gia các hoạt động trái pháp luật. Sự phát triển của AI làm vấn đề trở nên phức tạp hơn, khi trong tương lai gần, nguy cơ trẻ em trở thành nạn nhân của các hành vi giả mạo, lừa đảo hoặc xâm phạm danh dự, nhân phẩm bằng công nghệ AI sẽ ngày càng gia tăng.

Giáo viên hướng dẫn học sinh trong giờ Tin học tại Trường THCS Nam Hồng (Phúc Thịnh, Hà Nội). Ảnh: TRƯỜNG THI

Trẻ em hiện nay không chỉ đối mặt với nguy cơ bị xâm hại về thể chất và tinh thần mà còn đứng trước nguy cơ bị xâm phạm quyền riêng tư, quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền được phát triển lành mạnh... trong môi trường số. Vấn đề đặt ra không chỉ là bảo vệ trẻ em khỏi những tác động tiêu cực trên không gian mạng, mà còn phải bảo đảm để trẻ em được thực hiện đầy đủ các quyền của mình trong môi trường số.

Trước hết, đó là quyền tiếp cận thông tin. Internet đang trở thành nguồn tri thức lớn nhất mà trẻ em có thể dễ dàng tiếp cận. Thông qua môi trường số, trẻ em có điều kiện học tập, tìm kiếm kiến thức, mở rộng hiểu biết về thế giới, tiếp cận các thành tựu khoa học, công nghệ và văn hóa nhân loại. Đây là điều mà các thế hệ trước chưa từng có được.

Tiếp đó là quyền học tập. Đại dịch Covid-19 đã cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của môi trường số trong việc bảo đảm quyền học tập của trẻ em. Nhiều hoạt động giáo dục hiện nay đang được hỗ trợ bởi các nền tảng số, các kho học liệu điện tử, các chương trình đào tạo trực tuyến và các ứng dụng AI.

Bên cạnh đó là quyền tham gia và quyền sáng tạo. Trẻ em ngày nay không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn là người tạo ra nội dung. Các em có thể tham gia các diễn đàn học thuật, các hoạt động xã hội, các cuộc thi sáng tạo, chia sẻ ý tưởng và thể hiện quan điểm của mình thông qua môi trường số.

Một trong những quyền đang đứng trước nhiều thách thức nhất là quyền về đời sống riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trẻ em là nhóm đối tượng chưa có đầy đủ khả năng nhận thức về giá trị của dữ liệu cá nhân cũng như những hệ lụy có thể phát sinh từ việc chia sẻ thông tin trên môi trường mạng.

Không gian mạng có thể hỗ trợ sự phát triển của trẻ em nhưng cũng có thể tạo ra những tác động tiêu cực nếu trẻ tiếp xúc nhiều với các nội dung độc hại, bạo lực, cực đoan hoặc những chuẩn mực lệch lạc. Chính vì vậy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng cần được tiếp cận theo hướng bảo đảm đồng thời hai yêu cầu. Một mặt, phải ngăn ngừa và xử lý hiệu quả các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường số. Mặt khác, phải bảo đảm để trẻ em tiếp tục được học tập, sáng tạo, tiếp cận tri thức và tham gia các hoạt động xã hội trong điều kiện an toàn để có thể phát triển toàn diện, thực hiện đầy đủ các quyền của mình, trở thành những công dân số có ích trong tương lai.

Xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện hơn so với các biện pháp bảo vệ trẻ em trong môi trường truyền thống. Từ đó, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là xây dựng các biện pháp bảo vệ mang tính phòng ngừa, xử lý vi phạm mà còn phải hình thành một cơ chế bảo vệ tổng thể đối với trẻ em.

Việt Nam đang từng bước xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật liên quan đến bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Có thể khẳng định rằng, khung pháp lý cơ bản về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng ở nước ta đã được hình thành. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển của công nghệ số đang đặt ra nhiều vấn đề mới mà pháp luật hiện hành chưa thể bao quát đầy đủ.

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự phát triển của các nền tảng xuyên biên giới. Trẻ em Việt Nam đang sử dụng phổ biến các nền tảng mạng xã hội, trò chơi trực tuyến và dịch vụ số do các doanh nghiệp nước ngoài cung cấp. Trong khi đó, việc yêu cầu các doanh nghiệp này thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ trẻ em, xử lý nội dung xâm hại trẻ em hoặc phối hợp với cơ quan chức năng của Việt Nam vẫn gặp không ít khó khăn.

Học sinh Trường THCS Nam Hồng (Phúc Thịnh, Hà Nội) rèn luyện kỹ năng số thông qua việc học tập trên máy tính. Ảnh: MINH HÂN

Cùng với đó, sự phát triển của AI đang tạo ra những thách thức chưa từng có tiền lệ. Công nghệ AI có khả năng tác động mạnh đến nhận thức, cảm xúc, hành vi của người sử dụng. Trẻ em, với đặc điểm còn hạn chế về khả năng nhận diện và phản biện thông tin, là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trước các tác động này. Điều đó đòi hỏi hệ thống chính sách, pháp luật phải có khả năng dự báo và thích ứng với những biến đổi rất nhanh của công nghệ.

Tuy nhiên, kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, pháp luật dù hoàn thiện đến đâu cũng không thể một mình giải quyết toàn bộ các vấn đề phát sinh trên không gian mạng. Việc bảo vệ trẻ em chỉ thực sự hiệu quả khi có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, nhà trường, gia đình và toàn xã hội.

Đối với Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật theo hướng vừa bảo đảm quyền của trẻ em trong môi trường số, vừa tăng cường trách nhiệm của các nền tảng công nghệ.

Đối với các doanh nghiệp công nghệ, trách nhiệm không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ pháp luật mà còn phải thực hiện trách nhiệm xã hội đối với trẻ em, bằng việc: Xây dựng cơ chế kiểm soát nội dung phù hợp với lứa tuổi; kịp thời gỡ bỏ các nội dung độc hại; tăng cường các công cụ hỗ trợ phụ huynh quản lý hoạt động trực tuyến của trẻ; đồng thời chủ động phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường số.

Đối với nhà trường, cần đưa giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng an toàn số và văn hóa ứng xử trên không gian mạng trở thành một nội dung thường xuyên trong chương trình giáo dục.

Đối với gia đình, vai trò đồng hành vẫn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thực tế cho thấy nhiều phụ huynh hiện nay đang rơi vào hai khuynh hướng cực đoan không phù hợp: Hoặc cấm đoán hoàn toàn, hoặc buông lỏng hoàn toàn việc sử dụng internet của con em mình. Điều cần thiết là cha mẹ phải trở thành người hướng dẫn, bạn đồng hành, giúp trẻ từng bước hình thành khả năng sử dụng không gian mạng một cách an toàn, có trách nhiệm và có ích.

Mục tiêu cao nhất của công tác bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không phải là dựng lên những “hàng rào” để ngăn trẻ tiếp cận công nghệ. Trong một xã hội số, điều đó không phù hợp với quyền được tiếp cận thông tin, quyền học tập và quyền phát triển của trẻ. Điều cần hướng tới là xây dựng cho trẻ em năng lực tự bảo vệ mình trên môi trường số; giúp các em có khả năng nhận diện rủi ro, phân biệt thông tin đúng sai, bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử có trách nhiệm.

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là sự đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của quốc gia trong kỷ nguyên số.

PGS, TS HOÀNG HÙNG HẢI