Giáo sư, Tiến sĩ VŨ CÔNG GIAO (Trường Đại học Luật Hà Nội):
Từ bảo vệ thụ động sang bảo vệ chủ động
Khung pháp luật Việt Nam về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng về cơ bản đã được hình thành. Tuy nhiên, pháp luật trong lĩnh vực này vẫn còn một số hạn chế. Trước hết, các quy định về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng hiện còn phân tán ở nhiều văn bản, chưa tạo thành một cơ chế điều chỉnh thật sự thống nhất và đồng bộ. Thứ hai, trách nhiệm của các nền tảng số cần được cụ thể hóa hơn, nhất là trong các vấn đề như gỡ bỏ nội dung xâm hại trẻ em, xử lý hành vi dụ dỗ, bắt nạt, bóc lột tình dục trẻ em trực tuyến, kiểm soát nội dung độc hại và bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em. Thứ ba, cần cập nhật các quy định pháp luật để xử lý những rủi ro mới nảy sinh do trí tuệ nhân tạo, thuật toán đề xuất nội dung, công nghệ nhận diện khuôn mặt, deepfake, trò chơi trực tuyến và các thiết kế kỹ thuật số có khả năng gây nghiện đối với trẻ em.
Định hướng hoàn thiện pháp luật trong thời gian tới cần chuyển từ “bảo vệ thụ động” sang “bảo vệ chủ động”. Nghĩa là pháp luật không chỉ nhằm xử lý vi phạm sau khi trẻ em đã bị xâm hại, mà phải thiết kế trước các cơ chế phòng ngừa rủi ro. Cần hoàn thiện quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em, cơ chế bảo đảm độ tuổi phù hợp trên môi trường số, chế độ bảo vệ mặc định đối với tài khoản trẻ em, trách nhiệm đánh giá tác động đối với trẻ em khi doanh nghiệp cung cấp sản phẩm, dịch vụ số và gỡ bỏ nhanh chóng nội dung xâm hại trẻ em.
Cần phát triển các thiết kế an toàn cho trẻ em và kiểm soát các thuật toán có nguy cơ dẫn dắt trẻ em đến nội dung độc hại, hạn chế các thiết kế gây nghiện và bảo đảm rằng công nghệ trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong giáo dục, giải trí, truyền thông và dịch vụ trực tuyến theo cách phù hợp với quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em. Việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng cũng cần đi đôi với giáo dục kỹ năng số, nâng cao năng lực của cha mẹ, giáo viên, nhà trường và tăng cường cơ chế tiếp nhận, phản hồi, hỗ trợ trẻ em khi gặp rủi ro trực tuyến.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển trí tuệ nhân tạo, pháp luật cần định hướng sự phát triển của khoa học-công nghệ theo các tiêu chuẩn an toàn, nhân văn và tôn trọng quyền trẻ em. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, các doanh nghiệp, nhà trường, gia đình, xã hội và bản thân trẻ em.
--------------
Tiến sĩ HOÀNG THÚY NGA (Hiệu trưởng Trường Tiểu học Tân Định, Tương Mai, Hà Nội):
Trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết cho học sinh
Nhà trường không chỉ là nơi dạy kiến thức mà còn là nơi trang bị cho học sinh những kỹ năng để phát triển một cách toàn diện. Ngày nay, khi internet dường như trở thành một phần không thể thiếu với mỗi người, việc hướng dẫn, trang bị cho học sinh những kỹ năng sử dụng mạng an toàn ngay từ cấp tiểu học là điều rất cần thiết. Từ chương trình giáo dục, nhà trường đã triển khai chi tiết nội dung sử dụng mạng an toàn cho học sinh qua các môn học như: Tin học, Giáo dục kỹ năng công dân số, Hoạt động trải nghiệm... với những bài học, hướng dẫn, chỉ dẫn cụ thể, sinh động, phù hợp với từng lứa tuổi học sinh.
Ngoài các tiết học trên lớp, nhà trường cũng thường xuyên tổ chức những buổi hoạt động ngoại khóa, hướng dẫn kỹ năng liên quan. Chẳng hạn, hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam, nhà trường tổ chức giáo dục kỹ năng với chủ đề sử dụng internet an toàn, trong đó có phần trao đổi, chia sẻ, giao lưu giữa chuyên gia, giáo viên với học sinh. Những chương trình như vậy thu hút sự tham gia và nhận được phản hồi rất tốt từ các em học sinh cũng như phụ huynh...
Để bảo vệ các em học sinh trên không gian mạng, không chỉ cần giáo dục các em kiến thức, kỹ năng về an toàn trên môi trường số; mà hơn thế, còn cần chú trọng bồi dưỡng kiến thức, các kỹ năng cần thiết bảo đảm cho học sinh phát triển toàn diện, có năng lực cá nhân để tự đề kháng, bảo vệ mình trên không gian mạng cũng như trong cuộc sống hằng ngày. Việc này thực tế đã và đang được thực hiện thường xuyên, liên tục trong quá trình dạy học, chăm sóc hằng ngày của giáo viên với học sinh. Bên cạnh đó, nhà trường cũng quan tâm tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng, ngoại khóa, nói chuyện chuyên đề, giao lưu với chuyên gia; tăng cường việc học tập qua hoạt động trải nghiệm để đạt hiệu quả giáo dục tốt hơn.
------------
Tiến sĩ HÀ THANH VÂN (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam):
Xây dựng những "lá chắn số"
Hiện nay, trẻ em được học nhiều kiến thức tin học, nhưng kỹ năng an toàn số, đạo đức số vẫn cần được chú trọng hơn nữa. Và câu hỏi bức thiết đặt ra là làm thế nào để trẻ em sống chung với môi trường mạng một cách an toàn, có hiểu biết, có khả năng tự bảo vệ mình và được người lớn bảo vệ.
Giải pháp đầu tiên và căn bản nhất vẫn nằm ở gia đình. Gia đình phải là người đồng hành với con cái, nghĩa là biết con đang sử dụng nền tảng nào, xem nội dung gì, theo dõi ai, chơi game nào, trò chuyện với những nhóm bạn nào. Mỗi gia đình nên có một “bộ quy tắc số” phù hợp với độ tuổi của con cái. Các bậc phụ huynh cũng cần biết sử dụng các công cụ kỹ thuật ngăn chặn những trang web, phần mềm, những tìm kiếm không phù hợp với trẻ em bằng các phần mềm kiểm soát trên điện thoại, máy tính bảng, máy vi tính của trẻ em.
Rộng hơn, chúng ta cần tăng cường truyền thông cộng đồng về an toàn số cho trẻ em; xây dựng cơ sở dữ liệu, đường dây nóng, kênh báo cáo và cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả hơn. Cần yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới tuân thủ nghiêm pháp luật Việt Nam về bảo vệ trẻ em...
Cùng với phòng, chống cái xấu còn phải xây dựng cái tốt trên môi trường mạng bằng cách thúc đẩy sản xuất nội dung số lành mạnh cho trẻ em thông qua các kênh học tập hấp dẫn, phim hoạt hình chất lượng, trò chơi giáo dục, sách nói, podcast thiếu nhi, bảo tàng số, nội dung khoa học phổ thông, văn hóa dân gian, lịch sử, nghệ thuật...
-----------
Nhà văn LÊ VI THỦY (Gia Lai):
Tăng cường phối hợp giữa gia đình và nhà trường
Cách đây 4 năm, một khảo sát của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội cho thấy, trẻ em sử dụng mạng xã hội ngày càng nhiều, thời gian lên đến 5-7 tiếng/ngày. Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và việc tham gia các hoạt động trên mạng ngày càng nhiều của trẻ em, con số này hiện tại có thể còn tăng lên. Cũng theo kết quả khảo sát này, chỉ 36% trẻ em, hầu hết ở độ tuổi 16-17, được dạy về việc bảo đảm an toàn trên mạng; dẫn đến những hậu quả đáng tiếc, gây ra những hệ lụy khôn lường cho gia đình và xã hội.
Một số phụ huynh đưa ra giải pháp là cấm hẳn con tiếp xúc với các thiết bị thông minh, máy tính... nhưng đây không phải là giải pháp lâu dài vì càng cấm sẽ càng kích thích trí tò mò của trẻ.
Là một người mẹ có con đang gần đến tuổi dậy thì với những mong mỏi khám phá nhiều điều mới lạ, với tôi, việc giáo dục, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng rất quan trọng. Đây không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là nhiệm vụ quan trọng của nhà trường trong giáo dục học sinh. Nhà trường là ngôi nhà thứ hai của các em, nơi các em được học tập, vui chơi và rèn luyện để hình thành tính cách, nhân cách. Chính vì vậy, việc giáo dục từ sớm cho các em về kỹ năng số để các em nhận biết các nguy cơ trên môi trường mạng, biết bảo vệ mình là rất cần thiết. Trường học các cấp cần xây dựng môi trường học tập số an toàn; thường xuyên bồi dưỡng về kiến thức an toàn thông tin, nâng cao năng lực sử dụng công nghệ thông tin cho giáo viên, nhận diện các dấu hiệu cần hỗ trợ, can thiệp từ học sinh.
Trong việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, cần tăng cường phối hợp giữa gia đình và nhà trường, thầy cô và bố mẹ đồng hành với các con; cũng cần xây dựng cho các con một thời khóa biểu với thời gian học tập, vui chơi và sử dụng những thiết bị thông minh một cách hợp lý.
HOÀNG DƯƠNG - HẢI ANH (ghi)