Theo nghĩa đen, “da ngà” là làn da trắng, mịn màng, sáng đẹp như màu ngà voi. Trong văn học, ngà voi luôn được xem là chất liệu quý, có màu trắng ngà tự nhiên, tượng trưng cho sự tinh khiết, sang trọng. Vì vậy, ví làn da với ngà voi không nhằm nói đến màu trắng đơn thuần mà còn nhấn mạnh sự khỏe khoắn và vẻ đẹp thanh khiết.
Còn “mắt phượng” là đôi mắt được ví với mắt chim phượng hoàng, loài chim biểu tượng của đức hạnh, sự cao quý và cát tường trong văn hóa phương Đông. Theo quan niệm xưa, mắt phượng thường dài, hơi cong ở đuôi mắt, lòng đen, lòng trắng rõ ràng, ánh nhìn sáng và có thần. Người sở hữu đôi mắt ấy được cho là vừa có nhan sắc vừa có khí chất, sự thông minh và phẩm hạnh. Vì thế, khi ghép lại, thành ngữ “Da ngà mắt phượng” ca ngợi người có vẻ đẹp toàn diện, vừa thanh tú vừa toát lên nét quý phái và đoan trang.
Tuy nhiên, nếu chỉ hiểu “Da ngà mắt phượng” là ca ngợi vẻ đẹp hình thức thì chưa đầy đủ. Quan niệm truyền thống của người Việt luôn coi trọng sự thống nhất giữa sắc đẹp và phẩm chất. Một người đẹp thực sự không chỉ có dung mạo ưa nhìn mà còn phải có tâm hồn trong sáng, lời nói nhã nhặn, cách ứng xử đúng mực và lòng nhân hậu. Chính vì vậy, khi khen ai “Da ngà mắt phượng”, người xưa nhiều khi còn hàm ý người ấy có phong thái đĩnh đạc, cử chỉ thanh lịch và khí chất đáng quý.
Trong cuộc sống hôm nay, quan niệm về cái đẹp đã có nhiều thay đổi. Mỗi người có một vẻ đẹp riêng, không còn bị bó hẹp trong những chuẩn mực truyền thống. Dẫu vậy, giá trị mà thành ngữ “Da ngà mắt phượng” gửi gắm vẫn còn nguyên ý nghĩa. Đó là lời nhắc nhở rằng vẻ đẹp bên ngoài chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng với trí tuệ, nhân cách và lối sống đẹp đối với mỗi con người. Một người có dung mạo nổi bật nhưng thiếu lòng nhân ái, thiếu sự chân thành thì khó có thể nhận được sự yêu quý và kính trọng. Ngược lại, những người sống tử tế, biết yêu thương và giúp đỡ người khác thường tỏa ra một sức hút rất riêng, khiến vẻ đẹp của họ càng trở nên bền vững. Thành ngữ cũng phản ánh tâm hồn giàu sức liên tưởng của cha ông.
“Da ngà mắt phượng” vì thế là lời khen dành cho người có dung mạo đẹp, biểu tượng của vẻ đẹp hài hòa giữa ngoại hình, thần thái và phẩm chất. Thành ngữ góp phần gìn giữ quan niệm thẩm mỹ truyền thống của dân tộc, đồng thời nhắc nhở mỗi người biết trau dồi cả hình thức lẫn nhân cách để trở thành một con người ngày càng hoàn thiện hơn.
VĂN TUẤN