Cuộc đối đầu huyền thoại  “1 thắng 100”

Khi Chiến dịch xuân hè 1972 tại Quảng Trị mở màn ngày 30-3-1972, các Sư đoàn bộ binh 304, 324, 308... với sự hỗ trợ của những đơn vị xe tăng và pháo binh từ các hướng Bắc, Tây Bắc tiến vào trung tâm Quảng Trị. Với thế trận áp đảo, quy mô lớn, ngày 27-4-1972, Quân Giải phóng chiếm Đông Hà và ngày 2-5 giải phóng thị xã Quảng Trị, xóa “vết hằn” chia cắt tại Hiền Lương-Bến Hải. Trung đội Mai Quốc Ca là một trong những dấu son đã ghi kỳ tích trong những ngày đầu chiến dịch mùa hè đỏ lửa năm ấy. 

Trung đội Mai Quốc Ca thuộc Đại đội 11, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 9, Sư đoàn 304, gồm 20 chiến sĩ trẻ, tuổi đời mười tám đôi mươi, do Thượng sĩ Mai Quốc Ca, quê ở xã Hà Hải, huyện Hà Trung (nay là xã Lĩnh Toại), tỉnh Thanh Hóa chỉ huy. Đêm 9-4-1972, Trung đội do Đại đội phó Đại đội 11 Nguyễn Văn Thỏa (quê ở Nghệ An) và Trung đội trưởng Mai Quốc Ca chỉ huy nhận nhiệm vụ mang theo 100kg thuốc nổ đánh sập cầu Quảng Trị (nay là cầu Thạch Hãn), chặn quân tiếp viện của địch từ phía Nam ra ứng cứu cho Đông Hà, Ái Tử, tạo điều kiện để các cánh quân của ta tiến công tiêu diệt cụm phòng ngự mạnh nhất của địch tại Quảng Trị.

leftcenterrightdel
Cựu chiến binh Vũ Quang Thành thắp hương tưởng nhớ đồng đội tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị, năm 2022. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Trung đội hành quân trong màn đêm đặc quánh mùi thuốc súng và đôi lần chạm trán quân ngụy. Rạng sáng 10-4-1972, khi tiếp cận mục tiêu, họ vướng phải mìn phát nổ... Quân địch lập tức điều động 3 tiểu đoàn lính dù, biệt động, thủy quân lục chiến với xe tăng, pháo binh và máy bay yểm trợ tạo thành thế gọng kìm vây chặt trung đội. Giữa trận địa bom đạn trút xuống như mưa, khói lửa mịt mù phủ kín chiến hào bờ Bắc sông Thạch Hãn, những chiến sĩ trẻ vẫn giữ vững vị trí chiến đấu trong thế trận chênh lệch lớn về lực lượng. 

Dưới sự chỉ huy quả cảm của Đại đội phó Nguyễn Văn Thỏa và Trung đội trưởng Mai Quốc Ca, các chiến sĩ kiên quyết bám trụ, đánh địch đến cùng. Cứ thế, người trước ngã xuống, người sau lao lên thay vị trí chiến đấu. Với tinh thần quả cảm, lối đánh thông minh, sáng tạo, trung đội đã gây thương vong lớn cho địch. Đến chiều 10-4-1972, hầu hết chiến sĩ của trung đội lần lượt ngã xuống, đạn dược không còn; trận chiến giáp lá cà bằng lưỡi lê, dao găm, báng súng, quyết liệt đến tận 5 giờ chiều tiếng súng mới tạm lắng.

Mặc dù 19 chiến sĩ của ta hy sinh, song trung đội đã tiêu diệt 125 tên địch, làm bị thương nhiều tên, phá hủy 1 xe quân sự, làm chậm chi viện của địch từ phía Nam ra. Đây là một kỳ tích được viết bằng máu của các chiến sĩ.

Sau trận chiến, quân địch tàn nhẫn phơi thi thể các chiến sĩ của ta ngay bên bờ sông Thạch Hãn từ chiều mồng 10 đến sáng 11-4 không cho nhân dân tiếp cận. Song, bất chấp nguy hiểm trước họng súng và sự khủng bố của quân địch, du kích và nhân dân thôn Nhan Biều, xã Triệu Thượng, huyện Triệu Phong (nay là xã Triệu Phong), tỉnh Quảng Trị vẫn kiên quyết bằng mọi giá đưa thi thể các anh về, dù có phải đánh đổi tính mạng mình...

Trước sức ép đấu tranh quyết liệt của người dân địa phương, kẻ thù buộc phải trao trả thi thể các chiến sĩ của ta về chôn cất gần mép sông thôn Nhan Biều. Dòng sông đã trở thành chứng nhân, như người mẹ hiền ôm những người con đã ngã xuống trong cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc. Tháng 4-1973, Trung đội Mai Quốc Ca vinh dự được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân và được vinh danh với tên gọi "Trung đội 1 thắng 100".

“Ai viết tên tôi thành liệt sĩ?”

Trong số 20 chiến sĩ của Trung đội Mai Quốc Ca tham gia chiến dịch chỉ còn duy nhất cựu chiến binh (CCB) Vũ Quang Thành trở về. Chàng trai Vũ Quang Thành quê ở xã Vĩnh Phúc, huyện Vĩnh Lộc (nay là xã Vĩnh Lộc), tỉnh Thanh Hóa, nhập ngũ tháng năm 1971. Cùng nhập ngũ với ông ngày ấy còn có 4 người bạn cùng lớp, cùng quê Vĩnh Lộc. Sau vài tháng huấn luyện, đầu năm 1972, họ được bổ sung về Trung đội Mai Quốc Ca. 

Với ông Thành, ký ức về trận đánh ngày đó không thể nào quên. Sau khi bắn hết viên đạn cuối cùng, ông bị thương nặng, nằm bất tỉnh và bị địch bắt làm tù binh. Mặc dù bị địch tra hỏi cực hình nhưng ông vẫn giữ vững lòng trung kiên với Đảng, với Tổ quốc với suy nghĩ: “Thà chết, thà chấp nhận bị giam cầm, ngược đãi chứ nhất định không chịu chiêu hồi”. Tháng 9-1972, địch lại đưa ông đi giam ở nhà tù Phú Quốc. Đến ngày 10-3-1973, sau khi Hiệp định Paris được ký kết, ông mới được trao trả bên bờ sông Thạch Hãn. Năm 1974, ông Vũ Quang Thành phục viên trở về quê hương với thương tật trên 50%. Về quê, ông được cử đi học lớp trung cấp kế hoạch và tham gia công tác tại địa phương.

Những năm tháng công tác tại quê nhà, trong tâm trí ông Thành vẫn hằn sâu ký ức đau thương nơi 19 đồng đội đã vĩnh viễn nằm lại bên bờ sông Thạch Hãn, trong đó có 12 đồng đội cùng quê Thanh Hóa. Nỗi đau ấy đã thôi thúc ông trở lại chiến trường xưa. Tháng 6-1996, ông cùng với thân nhân của các liệt sĩ vào Quảng Trị tri ân những người đã ngã xuống. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Ái Tử, huyện Triệu Phong (nay là xã Ái Tử), nơi các đồng đội được quy tập, xếp thành hàng, lần tay trên từng bia mộ đồng đội, ông đã bật khóc khi nhìn thấy tên mình được khắc bên cạnh tên các liệt sĩ.

Trong nỗi niềm thương nhớ vô hạn, ông tự hỏi: “Ai viết tên tôi thành liệt sĩ? Người nằm dưới mộ là ai?”. Điều này mãi đến năm 2014 mới được giải đáp qua quá trình xác minh khoa học của Ban liên lạc CCB Trung đoàn 9, Sư đoàn 304, đó là liệt sĩ Vũ Văn Thành thuộc Trung đoàn 66, Sư đoàn 304, quê ở Hải Dương (nay là TP Hải Phòng).

Hành trình tri ân các liệt sĩ

Ngày 20-7-2007, UBND tỉnh Quảng Trị phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam hoàn thành giai đoạn 1 nâng cấp đài tưởng niệm 19 liệt sĩ bên bờ sông Thạch Hãn-nơi các chiến sĩ của Trung đội Mai Quốc Ca hy sinh. Đài tưởng niệm lấy ý tưởng hình tượng của một trái tim lớn ghi tên 19 liệt sĩ, bên trong có 19 giọt máu tượng trưng cho 19 sinh mệnh, 19 cuộc đời, 19 chiến sĩ của Trung đội Mai Quốc Ca anh hùng. Trong một không gian, những ngôi mộ nằm sát bên nhau đều chung một tên gọi: “Mộ liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca”. Điều này thôi thúc những người còn sống tìm cách xác định danh tính các liệt sĩ để trả lại tên cho các anh. 

Trong quá trình xác minh danh tính 19 liệt sĩ của trung đội, CCB Vũ Quang Thành đã có nhiều đóng góp cùng các CCB Sư đoàn 304. Năm 2013, Ban liên lạc CCB Trung đoàn 9, Sư đoàn 304 do CCB, Thiếu tá Nguyễn Trọng Hải, nguyên Trưởng tiểu ban Quân lực Trung đoàn 9, Sư đoàn 304 chủ trì phối hợp với Sở Lao động, Thương binh và Xã hội các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị... đề nghị các cơ quan chức năng cấp trên chấp thuận cho phép khai quật hài cốt liệt sĩ ở 31 ngôi mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Ái Tử, lấy mẫu ADN gửi Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để tổ chức giám định.

Vượt qua biết bao gian nan, vất vả, tháng 8-2014, kết quả đối chiếu với mẫu sinh phẩm của thân nhân các liệt sĩ thuộc Trung đội Mai Quốc Ca có 16/19 mẫu trùng khớp. Cùng năm đó, phần mộ của 16 liệt sĩ đã được gắn tên và bổ sung thông tin.

Vậy là 42 năm sau trận đánh quyết tử tại đầu cầu Quảng Trị, với tấm lòng tri ân trước anh linh các liệt sĩ, hầu hết các anh đã có thông tin trên bia mộ. Ngày 17-12-2014, CCB Vũ Quang Thành trở lại Quảng Trị dự lễ gắn tên các liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca. Tháng 4-2025, ông lại trở lại thắp hương cho 19 đồng đội đã cùng nhau viết nên khúc tráng ca bất tử. Đến nay, vẫn còn liệt sĩ của Trung đội Mai Quốc Ca chưa xác định được đầy đủ thông tin cùng biết bao liệt sĩ khác trên mọi miền đất nước. Hy vọng trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” sẽ có thêm nhiều điều kỳ diệu mang đến cho thân nhân liệt sĩ và đồng đội của các anh, các chị.

LÊ TRUNG KHIÊN