Việc hai nền kinh tế lớn nhất hành tinh quyết định tạm dừng cuộc đối đầu thuế quan trước thềm hai diễn đàn đa phương quan trọng: Hội nghị thượng đỉnh APEC tại Thâm Quyến (Trung Quốc) vào tháng này và Hội nghị thượng đỉnh G20 vào cuối năm, mang lại một "khoảng thở" cần thiết cho thị trường tài chính thế giới. Tuy nhiên, đằng sau sự hòa hoãn này là những toan tính chính trị và sự cạnh tranh gay gắt về chuỗi cung ứng công nghệ cốt lõi.

leftcenterrightdel
 Cảng Long Beach, một trong những cảng nhập khẩu hàng hóa bận rộn của nước Mỹ (ảnh minh họa). Ảnh: porttechnology.org 

 

Động lực thúc đẩy Nhà Trắng tìm kiếm một thỏa hiệp tạm thời bắt nguồn trực tiếp từ bài toán kinh tế và chính trị nội bộ của Mỹ, đặc biệt là những tác động tiêu cực của các biện pháp bảo hộ thương mại đã bắt đầu phản ánh rõ nét vào đời sống của người dân Mỹ. Lạm phát dai dẳng, chi phí đầu vào của các doanh nghiệp sản xuất tăng cao và làn sóng phản đối từ các ngành công nghiệp phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu đã đặt chính quyền Washington vào thế phải điều chỉnh nhịp độ. Hơn nữa, việc đồng thời duy trì căng thẳng thương mại với các đối tác lân cận như Canada hay Mexico khiến Mỹ không thể cùng lúc mở quá nhiều mặt trận đối đầu kinh tế. Một sự hòa hoãn ngắn hạn với Trung Quốc giúp Nhà Trắng ổn định tâm lý thị trường chứng khoán, kiềm chế đà tăng của mặt bằng lãi suất và tạo ra một thành quả thực dụng để vận động cử tri trong nước.

Ở chiều ngược lại, Bắc Kinh cũng có những lý do sống còn để chủ động nắm lấy thỏa thuận đình chiến này. Nền kinh tế Trung Quốc đang trong giai đoạn chuyển đổi cơ cấu đầy thách thức, đối mặt với áp lực giảm phát, sự phục hồi chậm chạp của thị trường bất động sản nội địa và tình trạng dư thừa năng lực sản xuất công nghiệp. Nếu một cuộc chiến tranh thuế quan toàn diện bùng nổ trở lại, các kênh xuất khẩu chủ lực-vốn là động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nước này, sẽ bị giáng một đòn nặng nề. Việc chấp nhận hoãn các biện pháp siết chặt xuất khẩu khoáng sản thiết yếu và cam kết tiếp tục thu mua nông sản Mỹ không chỉ giúp Bắc Kinh bảo vệ không gian tăng trưởng kinh tế mà còn thể hiện vai trò một siêu cường có trách nhiệm, sẵn sàng ủng hộ các cơ chế hợp tác kinh tế đa phương trước thềm Hội nghị APEC mà họ làm chủ nhà.

Tuy nhiên, giới phân tích quốc tế đều nhìn nhận rằng lệnh đình chiến này chỉ là một giải pháp tình thế nhằm che đậy những bế tắc mang tính cấu trúc không thể dung hòa. Trọng tâm của cuộc đối đầu Mỹ-Trung từ lâu đã vượt ra ngoài phạm vi thâm hụt thương mại hay thuế suất hàng hóa tiêu dùng đơn thuần, chuyển hẳn sang cuộc chiến tranh giành quyền thống trị công nghệ tương lai. Washington kiên định theo đuổi chiến lược "sân nhỏ, rào cao", liên tục siết chặt kiểm soát xuất khẩu các dòng chip bán dẫn tiên tiến, thiết bị quang học EUV và công nghệ AI sang Trung Quốc nhằm ngăn chặn đối thủ thu hẹp khoảng cách năng lực quân sự và điện toán lượng tử. Đáp lại, Bắc Kinh chứng minh khả năng răn đe bất đối xứng thông qua việc kiểm soát gần như tuyệt đối nguồn cung đất hiếm, gali và germani, những nguyên liệu đầu vào không thể thay thế trong chuỗi sản xuất vũ khí công nghệ cao, pin xe điện và linh kiện bán dẫn của chính phương Tây.

Sự phụ thuộc lẫn nhau phức tạp này tạo ra một thế cân bằng mong manh, nơi cả hai bên đều nắm giữ "vũ khí hủy diệt kinh tế" nhưng không bên nào dám đơn phương kích hoạt toàn diện. Việc một số nhà sản xuất ô tô Mỹ từng phải tạm dừng dây chuyền do thiếu hụt nguồn cung nguyên liệu từ Trung Quốc, hay việc các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ như Nvidia liên tục phải tìm cách thích ứng với các rào cản xuất khẩu khắt khe sang thị trường tỷ dân, là minh chứng rõ nét cho thấy sự đứt gãy chuỗi cung ứng sẽ gây tổn thương sâu sắc cho cả hai bên. Thỏa thuận đình chiến này vì thế đóng vai trò như một cơ chế quản trị rủi ro nhằm ngăn chặn kịch bản các chuỗi giá trị toàn cầu bị phân rã hoàn toàn trước khi các bên kịp tìm kiếm giải pháp thay thế.

Đáng chú ý, cơ chế tham vấn về trí tuệ nhân tạo vừa được hai bên nhất trí thiết lập tại cuộc gặp thượng đỉnh là một chỉ dấu cho thấy nhận thức chung về những rủi ro hiện hữu ngoài tầm kiểm soát. Khi AI ngày càng can dự sâu vào các hệ thống chỉ huy quân sự tự động, an ninh mạng và thuật toán tài chính xuyên biên giới, việc thiếu vắng các kênh liên lạc chiến lược có thể biến một sự cố thuật toán thành một cuộc khủng hoảng đối đầu nguy hiểm. Bằng cách mở ra kênh đối thoại cấp kỹ thuật về AI vào tháng 11 này, cả Mỹ và Trung Quốc đang tìm cách xây dựng các "hàng rào an toàn" tối thiểu, tương tự như các đường dây nóng quân sự thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nhằm duy trì tính ổn định chiến lược giữa hai cường quốc.

Từ nay đến tháng 1-2027 sẽ là khoảng thời gian thử thách năng lực quản trị khủng hoảng của Washington và Bắc Kinh. Hai hội nghị thượng đỉnh liên tiếp tại APEC Thâm Quyến và G20 Miami vào cuối năm sẽ là “vũ đài” để hai nhà lãnh đạo kiểm chứng xem liệu những cam kết tạm thời có thể được chuyển hóa thành một khuôn khổ kinh tế bền vững hơn hay không. Song trong một thế giới mà cạnh tranh chiến lược đã trở thành xu thế chủ đạo, việc hạ nhiệt tạm thời không đồng nghĩa với hòa bình dài hạn. Lệnh đình chiến đầu này chỉ là một quãng nghỉ tạm thời trên một bàn cờ địa chính trị đầy toan tính, nơi mỗi bên đều đang tranh thủ từng ngày để củng cố nội lực và chuẩn bị cho những đợt sóng gió mới của trật tự kinh tế toàn cầu.

KHÔI NGUYÊN