Một thập kỷ trước, cuộc trưng cầu dân ý đầy tranh cãi đã dẫn đến việc Anh rời khỏi EU, chấm dứt gần nửa thế kỷ của mối quan hệ đầy trắc trở giữa London và Brussels. Dù có tới 48,11% số cử tri Anh phản đối việc tách khỏi EU nhưng trong tâm lý hân hoan khi “làn gió” Brexit thổi mạnh, những người ủng hộ Brexit tin rằng khi không còn phụ thuộc vào các quyết định từ cơ quan quản lý của EU tại Brussels, sự độc lập và thịnh vượng sẽ mở ra với Anh, giúp London khẳng định lại vị thế tự chủ và vươn tầm mạnh mẽ trên trường quốc tế.
Giờ đây, sau 10 năm, nước Anh mới cảm nhận rõ cái giá của cuộc chia tay không dễ dàng này. Không biết những tính toán rằng Brexit sẽ đem lại sự thịnh vượng trong dài hạn có trở thành hiện thực hay không, còn hiện tại, xứ sở sương mù đang chìm trong u ám. Các chỉ số kinh tế cho thấy khó khăn ngày càng rõ rệt: Trong số các quốc gia thuộc Nhóm các nền kinh tế phát triển hàng đầu thế giới (G7) như Mỹ, Pháp, Đức và Italy, Anh đứng áp chót về tăng trưởng bình quân đầu người. Trong khi đó, mức lạm phát ở Anh lại cao nhất trong số các quốc gia Tây Âu. Kể từ sự kiện Brexit đến tháng 5-2026, giá tiêu dùng tại Anh đã tăng 41,4%.
Tăng trưởng chậm lại, đầu tư suy giảm và chi phí vay nợ tăng cao đang gây áp lực lớn lên ngân sách quốc gia. Việc không còn nằm trong thị trường chung và liên minh thuế quan buộc các doanh nghiệp Anh phải đối mặt với thủ tục hải quan phức tạp, quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt và chi phí hành chính tăng cao, dẫn đến xuất khẩu của Anh sang EU tụt giảm khoảng 10-15% so với trước đây. Nhiều doanh nghiệp quốc tế thì cắt giảm hoạt động hoặc chuyển một phần đầu tư sang châu Âu lục địa để tránh các rào cản thương mại hậu Brexit. Các chuyên gia cho rằng Anh đã đánh giá quá cao khả năng hoạt động độc lập của mình sau khi rời EU.
Chưa dừng ở đó, Brexit đã vô tình đẩy nhanh những xu hướng vốn âm ỉ từ trước: Nền kinh tế phụ thuộc quá mức vào tài chính và bất động sản, năng suất trì trệ, bất bình đẳng gia tăng và hệ thống chính trị ngày càng phân mảnh. Khi còn trong EU, những vấn đề này phần nào được che phủ bởi dòng vốn đầu tư, lao động tự do và thị trường chung. Sau Brexit, các điểm yếu cấu trúc ấy bộc lộ rõ ràng hơn bao giờ hết. Trong khi đó, dự án “Global Britain” nhằm biến Anh thành một cường quốc thương mại và ngoại giao toàn cầu đến nay vẫn chưa mang lại kết quả như kỳ vọng.
Hệ quả là người dân Anh phải đối mặt với lạm phát kéo dài, giá năng lượng cao, dịch vụ công xuống cấp và áp lực nhập cư ngày càng lớn. Nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi liệu quyết định năm 2016 có thực sự mang lại “tự do” như những người ủng hộ từng hứa hẹn hay không. Nhìn lại 10 năm, kể từ cuộc trưng cầu dân ý về Brexit, Thủ tướng Anh Andy Burnham đã phải thừa nhận: “Kết quả không diễn ra như những gì được đưa ra vào thời điểm đó. Việc rời EU đã làm suy yếu nền kinh tế và khả năng kiểm soát nhập cư của Anh”. Theo khảo sát của Ipsos, có 38% người Anh coi Brexit là một sai lầm (tăng từ mức 24% vào năm 2016) và 48% nhận định kết quả thực tế tệ hơn kỳ vọng.
Dù chưa phải xu hướng chủ đạo nhưng mong muốn gắn kết trở lại với EU bắt đầu chi phối tâm lý xã hội Anh. Không những thế, một nghịch lý đang xuất hiện ngày càng rõ: Sau một thập kỷ tìm cách tách khỏi châu Âu, Anh lại có xu hướng xích lại gần EU trong các lĩnh vực như quốc phòng, giáo dục, năng lượng, thương mại. Ngay cả những chính trị gia từng ủng hộ Brexit cũng bắt đầu thừa nhận rằng London khó có thể tự mình giải quyết các thách thức toàn cầu mà không cần hợp tác chặt chẽ với châu Âu.
Tất nhiên, việc quan hệ chặt chẽ hơn với EU, thậm chí tái gia nhập tổ chức này, là vấn đề chính trị nhạy cảm. Ngay trong nội bộ Công đảng cầm quyền cũng có nhiều ý kiến thận trọng, cho rằng chỉ nên hướng đến việc cải thiện quan hệ hợp tác thực chất. Các đảng đối lập như Đảng Bảo thủ, Đảng Cải cách Anh thì kiên quyết phản đối bất kỳ bước đi nào đưa Anh xích lại gần hơn hoặc quay lại EU. Các đảng này cho rằng việc bàn lại chuyện Brexit thể hiện sự thiếu kế hoạch phát triển đất nước và cố tình khơi lại những chia rẽ cũ.
EU, vốn chịu tổn thất sau các cuộc đàm phán Brexit, cũng chưa mặn mà với ý tưởng của ông Andy Burnham. Brussels muốn bảo vệ thị trường chung trước nguy cơ các đối tác bên ngoài chỉ chọn những phần có lợi cho họ mà từ chối gánh vác nghĩa vụ như Anh. Bên cạnh đó, quy trình gia nhập khó khăn hơn nhiều so với việc rời khỏi EU và có thể kéo dài cả thập kỷ vì cần sự nhất trí của tất cả 27 quốc gia thành viên hiện tại.
Tuy nhiên, trên thực tế, tiến trình tái thiết quan hệ Anh-EU đã được khởi động tại Hội nghị thượng đỉnh hai bên vào năm ngoái thông qua các cuộc trao đổi về hợp tác trong các lĩnh vực như điện năng, thực phẩm, trao đổi thanh niên, quy định giao dịch carbon. Hai bên kỳ vọng sẽ hoàn tất các thỏa thuận này trước hội nghị thượng đỉnh tiếp theo, sẽ diễn ra vào cuối tháng 11 tới.
“Làn gió” Brexit bắt đầu thổi ngược.
TƯỜNG LINH