Ngay từ nhiệm kỳ đầu, viện dẫn lý do về an ninh quốc gia, Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt đầu tìm cách kiểm soát Greenland, đồng thời đưa ra đề xuất bỏ tiền mua lại hòn đảo tự trị này từ Đan Mạch. Sau khi nhậm chức nhiệm kỳ hai, dù gặp nhiều phản ứng của Đan Mạch và nhiều nước châu Âu, ông Donald Trump vẫn quyết khơi lại vấn đề này và tỏ ra ngày càng quyết liệt, thậm chí đe dọa dùng vũ lực để kiểm soát Greenland, khiến quan hệ Washington-Copenhagen nổi sóng.

Căng thẳng leo thang đến đỉnh điểm khi lực lượng vũ trang Đan Mạch được cho là đã chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất là xảy ra một cuộc can thiệp quân sự của Mỹ vào Greenland. Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen đã phải đưa ra cảnh báo gay gắt rằng, một cuộc tấn công từ phía Mỹ sẽ đồng nghĩa với sự chấm hết của khối quân sự Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) mà Đan Mạch là thành viên sáng lập. Lời qua tiếng lại giữa Washington và các đồng minh bên kia bờ Đại Tây Dương khiến nội bộ NATO rạn nứt nghiêm trọng.

leftcenterrightdel

 Quang cảnh thành phố Nuuk, thủ phủ Greenland, tháng 1-2026. Ảnh: Reuters

Không phải ngẫu nhiên mà Washington để mắt đến Greenland. Tầm quan trọng của hòn đảo lớn nhất thế giới này trước hết ở vị trí địa chiến lược. Nằm giữa châu Âu và Bắc Mỹ, Greenland giữ vai trò quan trọng trong việc phát hiện và ngăn chặn các mối đe dọa bằng tên lửa nhằm vào Mỹ. Trong khi đó, eo biển GIUK, nối liền Greenland, Iceland và Anh là tuyến đường quan trọng nhất mà các tàu ngầm hạt nhân của Nga phải đi qua nếu muốn tiến vào Đại Tây Dương.

Thời Chiến tranh Lạnh, theo Hiệp ước phòng thủ ký năm 1951 giữa Mỹ và Đan Mạch, Washington có quyền sử dụng không phận và đặt căn cứ quân sự tại Greenland. Hơn 30 căn cứ và cơ sở quân sự đã được Mỹ thiết lập và duy trì ở Greenland, trong đó có Trung tâm vũ trụ Pituffik chuyên giám sát hoạt động của các tên lửa đạn đạo của Liên Xô trước đây và Nga hiện nay. Sau khi Liên Xô sụp đổ và khối quân sự Warsaw của các nước xã hội chủ nghĩa giải tán, sự quan tâm của Mỹ với Greenland giảm dần, nhiều cơ sở quân sự bị bỏ hoang.

Biến đổi khí hậu khiến băng ở các vùng cực tan nhanh đang mở ra cơ hội hình thành tuyến đường biển phía Bắc kết nối châu Á-Thái Bình Dương với châu Âu qua Bắc Băng Dương. Cuộc đua giành quyền kiểm soát Bắc Cực vốn đã căng thẳng càng thêm nóng bỏng. Năm 2018, Trung Quốc lần đầu tiên công bố Sách trắng chiến lược Bắc Cực, định nghĩa Trung Quốc là một “quốc gia gần Bắc Cực”. Sách trắng nêu chi tiết kế hoạch “Con đường tơ lụa Bắc Cực” như là một phần của dự án “Vành đai, Con đường” trị giá hàng nghìn tỷ USD nhằm xây dựng các hành lang thương mại rộng lớn trên khắp thế giới.

Nga thì phê duyệt Kế hoạch phát triển tuyến đường biển phía Bắc đến năm 2035, bao gồm hơn 150 hạng mục với tổng vốn đầu tư gần 1,8 nghìn tỷ ruble. Tập đoàn năng lượng nguyên tử quốc gia Nga Rosatom đã bắt đầu triển khai Dự án phát triển tuyến đường biển phía Bắc với mục tiêu xây dựng một không gian kinh tế-vận tải-hậu cần thống nhất, kết nối các cảng biển với khu vực Primorsky của Nga. Trong lĩnh vực quân sự, Nga và Trung Quốc lần đầu tiên tiến hành tuần tra chung ở Bắc Thái Bình Dương và biển Bering ngoài khơi bờ biển Alaska.

Sự hiện diện ngày càng thường xuyên của các đối thủ ở Bắc Cực khiến Washington cảm thấy lo lắng. Tranh giành ảnh hưởng vùng Bắc Cực dần biến thành cuộc cạnh tranh địa chiến lược giữa các siêu cường. Với vị trí quan trọng có thể bao quát toàn bộ khu vực Bắc Cực, Greenland trở thành mục tiêu mà Washington muốn kiểm soát bằng mọi giá. Trở ngại chính ở đây là vấn đề chủ quyền lãnh thổ mà Đan Mạch và chính quyền Greenland không thể thỏa hiệp.

Thỏa thuận an ninh vừa ký đã mở ra lối thoát mang tính thỏa hiệp, giúp xác định điểm cân bằng giữa các lợi ích tưởng như khó có thể dung hòa giữa các bên. Theo thỏa thuận, Đan Mạch và Greenland duy trì chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự quyết. Đổi lại, Mỹ có thể mở rộng đáng kể sự hiện diện quân sự trên hòn đảo này. Trước mắt, Washington dự tính sẽ hiện đại hóa Trung tâm vũ trụ Pituffik, đồng thời mở thêm các căn cứ quân sự tại Narsarsuaq và Mestersvig. Mỹ còn đưa Greenland vào hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng”, dự án đầy tham vọng theo sáng kiến của ông Donald Trump, nhằm giành ưu thế chiến lược hạt nhân với Nga.

Thỏa thuận còn thiết lập các cơ chế nhằm ngăn chặn những quốc gia ngoài khối NATO, đặc biệt là các đối thủ Nga và Trung Quốc, mở rộng ảnh hưởng chiến lược và kinh tế tại Greenland. Không chỉ trong lĩnh vực quân sự, bất cứ khoản đầu tư nhạy cảm nào vào Greenland cũng phải được sự chấp thuận bằng văn bản của Mỹ. Nói cách khác, Mỹ đã giành được quyền phủ quyết để ngăn các quốc gia mà Washington coi là đối thủ, như Nga và Trung Quốc, tìm cách thiết lập chỗ đứng tại Greenland.

Màn thỏa hiệp Greenland tạm thời giúp giải tỏa căng thẳng giữa Mỹ, Đan Mạch và chính quyền tự trị Greenland. Tuy nhiên, nó lại khiến cuộc đua giành quyền kiểm soát vùng Bắc Cực trở nên phức tạp hơn.

TƯỜNG LINH