25 năm bắc cầu văn hóa
Nguyễn Lệ Chi nhớ mãi một kỷ niệm khi quay về Học viện Điện ảnh Bắc Kinh, gặp lại thầy giáo hướng dẫn luận văn thạc sĩ, thời đó ông là Trưởng khoa Đạo diễn, sau này là Phó hiệu trưởng của Học viện. Khi được hỏi thăm về công việc hiện tại, nghe Lệ Chi kể đã bỏ nghề đi làm sách, thầy cô đều rất kinh ngạc mà nói: “Mỗi năm lớp đạo diễn của Học viện chỉ tuyển chưa đầy 10 sinh viên. Nếu thí sinh không đạt chất lượng, nhà trường cũng không cố tuyển cho đủ chỉ tiêu. Em xem cả nước Trung Quốc bao nhiêu dân mà chúng tôi chỉ tuyển ngần đó người. Em đỗ rồi, vào học rồi, tốt nghiệp rồi mà còn bỏ nghề? Tại sao lại vậy?”...
    |
 |
| Dịch giả Nguyễn Lệ Chi (bên trái) và ông Từ Châu, Phó tổng Lãnh sự Trung Quốc tại TP Hồ Chí Minh (bên phải) trao tặng tủ sách Lan tỏa yêu thương cho đại diện Trường Cao đẳng Công nghệ Sài Gòn. |
Nhưng đó cũng đâu phải là lần đầu Nguyễn Lệ Chi không làm mọi thứ theo lẽ thường! Tốt nghiệp Khoa Tiếng Trung Quốc, Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội (nay là Trường Đại học Hà Nội) rồi Khoa Tiếng Trung Quốc, Học viện Quan hệ quốc tế, không như nhiều bạn bè đồng trang lứa, đi làm ngoại giao, ngoại thương, Nguyễn Lệ Chi lại đi làm phóng viên, dịch giả...
Ngày 21-7-2025, tại thành phố Nam Kinh, Trung Quốc, trong khuôn khổ Hội thảo quốc tế về dịch văn học Trung Quốc dành cho các nhà Hán học lần thứ 7, với gần 200 tác giả, dịch giả tiếng Trung đến từ nhiều nước trên thế giới (Việt Nam, Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Mexico, Anh, Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha...), dịch giả Nguyễn Lệ Chi được Chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc Trương Hồng Sâm trao tặng danh hiệu “Người bạn của văn học Trung Quốc”.
Danh hiệu này nhằm vinh danh 15 dịch giả văn học kỳ cựu của các quốc gia, do Hội Nhà văn Trung Quốc chọn lựa trao tặng. Nguyễn Lệ Chi là dịch giả Việt Nam đầu tiên vinh hạnh nhận danh hiệu này. Hơn 25 năm qua, chị luôn tận tụy và đam mê đưa các tác phẩm văn học Trung Quốc đến với độc giả Việt Nam.
25 năm trước, trong thời gian đang du học, dịch hơn 10 cuốn sách liên quan đến điện ảnh với đủ chuyên ngành, từ đạo diễn, diễn viên, quay phim đến thiết kế mỹ thuật, hóa trang... Các cuốn sách: "Nghiên cứu tâm lý diễn xuất điện ảnh" (Tề Thổ Long), "Đối thoại với Trương Nghệ Mưu" (Lí Nhĩ Uy), "Đối thoại với Củng Lợi" (Lí Nhĩ Uy), "Nghệ thuật quay phim điện ảnh" (Dương Quang Viễn), "Kim chỉ nam giải quyết các vấn đề khó cho các nhà biên kịch điện ảnh" (Syd Field), "Đối thoại với Trần Khải Ca" (Lí Nhĩ Uy)... Các cuốn sách này sau khi xuất bản, ngoài phát hành rộng rãi, đều được Nguyễn Lệ Chi gửi tặng thư viện các trường có đào tạo điện ảnh ở Việt Nam để làm tư liệu giảng dạy sinh viên. “Tôi được biết sau này một số giảng viên điện ảnh mở lớp dạy tư cũng sử dụng các tư liệu sách này để dạy học. Cũng mừng vì thấy thời gian tôi kỳ cạch ngồi dịch sách chuyên ngành cũng bõ công”, dịch giả Nguyễn Lệ Chi nói.
|
 |
| Dịch giả Nguyễn Lệ Chi chia sẻ với độc giả tại Hội chợ Sách phương Nam Trung Quốc 2025 về niềm đam mê dịch thuật các tác phẩm văn học Trung Quốc. |
Dịch phẩm mới nhất của Nguyễn Lệ Chi là cuốn sách "Tân thanh" của Dương Sĩ Phương (Nhà xuất bản Lao Động, Hà Nội, 2025). Cuốn sách được viết từ những câu chuyện có thật của nhóm phụ nữ dân tộc Miêu, sống giữa những ngọn núi giáp ranh Quảng Tây-Quý Châu (Trung Quốc). "Tân thanh" kể lại câu chuyện kiên cường, cảm động và đầy khát vọng của những người phụ nữ không chịu khuất phục trước nghịch cảnh, cùng nhau học chữ, học nói tiếng phổ thông, học cách nói lên tiếng lòng mới của chính mình. Đó là hành trình tìm lại tri thức, tìm cho mình một tiếng nói mới và bắt đầu một cuộc sống thứ hai.
Dịch giả Nguyễn Lệ Chi chia sẻ: “Tân thanh là tiếng nói mới, khát vọng mới của những người phụ nữ dũng cảm. Dù họ sống ở đâu-Trung Quốc, Việt Nam, hay bất kỳ nơi nào khác-ta vẫn thấy bóng dáng của những người mẹ, người chị quanh mình. Họ là những người không ngừng học hỏi, không ngừng vươn lên để được cất lên tiếng nói của chính họ. Và những tiếng nói ấy-xứng đáng được lắng nghe, được trân trọng, và để chúng ta soi chiếu lại chính mình”.
Nhìn lại quá trình mua bản quyền, dịch và xuất bản sách của các tác giả Trung Quốc sang tiếng Việt, Nguyễn Lệ Chi gặp rất nhiều khó khăn. Trước hết là thị trường xuất bản ở Việt Nam chưa có tên tuổi trong ngành xuất bản thế giới nên các tác giả ở các thị trường xuất bản sôi động không mặn mà. Chẳng hạn, nhà văn Đông Tây là một cây bút tên tuổi ở Trung Quốc, quan niệm: “Điều quan trọng là tác phẩm phải mang tính bản địa, chứa đựng tâm hồn và tinh thần của người viết. Từ đó, văn học mới có thể vượt qua ranh giới quốc gia để đến với độc giả toàn cầu”. Ông đã giành được những giải thưởng văn học danh giá của Trung Quốc, như giải thưởng Văn học Lỗ Tấn, giải thưởng Văn học Mao Thuẫn... Sách của ông mỗi lần in ít cũng phải 3 vạn bản. Thế nên khi Nguyễn Lệ Chi hỏi mua tác quyền để in mỗi lần... 1.000 bản ở Việt Nam, ông rất ngại ngần. Nhưng rồi, vì quen biết dịch giả từ năm 1998, đồng cảm với đam mê của Nguyễn Lệ Chi nên từ năm 2015 đến nay, ông đã tin tưởng để Chibooks xuất bản hơn 10 tác phẩm ở Việt Nam. Nhiều tác phẩm trở thành cửa sổ giúp độc giả Việt Nam hiểu thêm về Trung Quốc.
Muốn dịch hay, phải yêu, và hiểu
Nguyễn Lệ Chi quan niệm rằng quan hệ giữa dịch giả và nhà văn cần gắn bó thân thiết như “bạn thân lâu năm”. Bởi chỉ có như vậy người dịch mới có thể hiểu được tâm tư tình cảm, tư duy sáng tác, tư tưởng tinh thần mà tác phẩm được chuyển tải. Những dịp được ở bên cạnh nhau cùng tận hưởng một bầu không khí văn hóa, cùng tham gia hoạt động nghiên cứu, sáng tác hoặc đi thăm thú các địa điểm văn hóa, cùng thưởng thức văn hóa... là điều rất tuyệt vời và nên làm.
Theo chị, một bản dịch hay là phải giữ được tinh thần của tác phẩm gốc, đồng thời thể hiện bằng văn phong uyển chuyển, tự nhiên, có hồn trong tiếng Việt. Muốn thế, dịch giả phải yêu tác phẩm, hiểu được phong cách của tác giả và nắm chắc ngôn ngữ mẹ đẻ. "Tôi mong rằng, không chỉ văn học Trung Quốc đến với bạn đọc Việt Nam, mà văn học Việt cũng sẽ đến được với bạn đọc Trung Quốc và các nước khác. Và tôi hy vọng sẽ có thêm nhiều dịch giả trẻ giỏi, yêu nghề, cùng nhau tiếp tục công việc này”-chị nói.
Mỗi năm Chibooks xuất bản cả trăm cuốn sách, thuộc nhiều lĩnh vực, như: Gương mặt doanh nhân, sách thiếu nhi, sách văn học, văn hóa, giáo trình-tham khảo...
Một hoạt động quan trọng khác mà Nguyễn Lệ Chi rất tâm huyết là đưa tác giả Việt Nam sang Trung Quốc, tác giả Trung Quốc sang Việt Nam để giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm sáng tác, ngoại giao văn hóa.
Ông Từ Châu, Phó tổng Lãnh sự Trung Quốc tại TP Hồ Chí Minh cho biết: “Những hoạt động xuất bản, giao lưu với tác giả Việt Nam và Trung Quốc mà dịch giả Nguyễn Lệ Chi đã và đang thực hiện sẽ mở ra thêm nhiều cơ hội hợp tác giữa giới văn chương hai nước Việt-Trung. Đồng thời, sự kết nối này sẽ góp phần thúc đẩy tình hữu nghị nhân dân và thổi luồng sinh khí mới cho văn học, văn hóa hai nước”.
Bài và ảnh: THẢO LƯ