Làm những cuốn sách mình thích
Nghiệp dịch thuật đến với Nguyễn Lệ Chi khoảng 25 năm trước, từ khi chị theo học đạo diễn phim truyện nhựa, Khoa Đạo diễn, Học viện Điện ảnh Bắc Kinh (Trung Quốc). Niềm yêu thích với điện ảnh khiến chị vun vén 4 năm trong thời gian đang du học, dịch hơn 10 cuốn sách liên quan đến điện ảnh với đủ chuyên ngành: Đạo diễn, diễn viên, quay phim, thiết kế mỹ thuật, hóa trang... Các cuốn sách được xuất bản ở Việt Nam từ năm 2004 ghi dấu mốc Nguyễn Lệ Chi bước chân vào ngành xuất bản.
Nhưng bước ngoặt lớn nhất thì phải đến năm 2008, Nguyễn Lệ Chi thành lập Công ty TNHH Văn hóa và Truyền thông Lệ Chi (Chibooks) để “làm những cuốn sách mình thích, không phải phụ thuộc ai”.
Được thỏa chí vẫy vùng, ngay lập tức, Chibooks gây ấn tượng với độc giả bằng tủ sách văn học đương đại Trung Quốc, tủ sách văn học Anh, Mỹ, Australia... Cùng với đó là những sự kiện nổi bật như: Mời nghệ sĩ Lục Tiểu Linh Đồng (diễn viên đóng vai Tôn Ngộ Không trong phim truyền hình "Tây du ký", 1986), mời các nhà văn: Đông Tây, Tạ Lăng Khiết, Lưu Chấn Vân... sang giao lưu với các nhà văn, độc giả Việt Nam...
Song song với việc nhập khẩu những tác phẩm chất lượng của văn học thế giới, Nguyễn Lệ Chi luôn đau đáu tìm cách xuất khẩu văn học Việt Nam. Thị trường đầu tiên mà chị nhắm đến là Trung Quốc. Đơn giản, đây là thị trường mà chị hiểu rõ, lại thêm lợi thế núi liền núi, sông liền sông và nhiều nét văn hóa tương đồng với Việt Nam. Nhưng Lệ Chi gặp một trở ngại lớn. Chị nhớ lại: “Thời gian đầu, tôi làm việc nhiều với giới xuất bản Trung Quốc nhưng rất buồn là rất ít nhà xuất bản biết thông tin về tác phẩm văn học của Việt Nam cũng như tên tuổi một nhà văn Việt Nam. Tại sao lại như vậy? Câu trả lời từ phía bạn rất đơn giản: Ít người chào mời tác phẩm, cũng rất hiếm trang web giới thiệu sách văn học Việt Nam bằng tiếng Trung hoặc tiếng Anh...”.
Để thay đổi điều ấy, mỗi năm, Nguyễn Lệ Chi đều tham gia cả chục hội chợ sách ở châu Á, châu Âu. Ở sự kiện nào, chị cũng mang cả trăm đầu sách đến thuê gian hàng để trưng bày và giới thiệu sách văn học Việt Nam. Trong quá trình tham gia các hội chợ sách, chị cũng nhận ra một thực tế là sách văn học rất khó tiếp cận với đông đảo độc giả. Trong khi đó, sách về văn hóa bản địa lại được nhiều người quan tâm. Thế là năm 2019, chị chuyển hướng, xây dựng Tủ sách "Văn hóa Việt" với các tác phẩm viết về những đặc trưng văn hóa của từng địa phương, từng tộc người ở Việt Nam. Đó là những đầu sách như: "Vắt qua những ngàn mây" (Đỗ Quang Tuấn Hoàng); "Sài Gòn, ruổi rong nỗi nhớ" (Đào Thị Thanh Tuyền); "Về Huế ăn cơm" (Phi Tân); "Người Hà Nội: Chuyện ăn, chuyện uống một thời" (Vũ Thế Long)...
Sau khi xuất bản bằng tiếng Việt và tạo ấn tượng với độc giả trong nước, Chibooks chọn hai cuốn để dịch sang tiếng Trung. Chu Dương, người chuyển ngữ tác phẩm "Vắt qua những ngàn mây" sang tiếng Trung chia sẻ: “Tôi đến với dự án xuất phát từ sự yêu thích riêng với cuốn sách, khi nó không chỉ giới thiệu một cách chi tiết về cuộc sống của người dân ở vùng núi phía Bắc Việt Nam mà còn tái hiện bức tranh tuyệt đẹp về phong tục tập quán nơi đây. Tôi cũng hy vọng cuốn sách có thể mang đến một cảm giác hoàn toàn mới về Việt Nam cho độc giả Trung Quốc; đồng thời có thêm nhiều bạn đọc, thông qua cuốn sách này, sẽ thật sự tìm đến nước bạn thăm thú và nhìn ngắm, thật sự gắn kết con người Việt Nam...”. Nguyễn Lệ Chi mời Chu Dương dịch cuốn sách này khi ông đang trong thời gian làm phóng viên thường trú của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc tại Hà Nội. Không chỉ giỏi tiếng Việt, ông còn rất đam mê du lịch, đam mê tìm hiểu văn hóa các địa phương ở Việt Nam. Chính vì thế, Nguyễn Lệ Chi nhận ra có nhiều điểm chạm giữa tác giả và dịch giả.
Cuốn sách "Người Hà Nội: Chuyện ăn, chuyện uống một thời" viết về ẩm thực trong những lát cắt lịch sử của Hà Nội. Tác giả hồi tưởng, khám phá cách người Hà Nội đã ăn uống, sáng tạo ẩm thực ra sao, đối xử thế nào với những màu sắc ẩm thực mới lạ du nhập Thủ đô qua các luồng di cư... Thanh Đóa, người dịch cuốn sách này cũng được Nguyễn Lệ Chi lựa chọn kỹ càng. Chị là nhà báo người Trung Quốc, người sáng tạo nội dung số về du lịch, ẩm thực và cũng rất yêu Hà Nội.
Dò đá qua sông
Lý giải việc lựa chọn dịch giả, Nguyễn Lệ Chi cho biết: Công việc này đòi hỏi người dịch vừa giỏi tiếng Trung vừa phải có vốn tiếng Việt sâu sắc, hiểu thị hiếu đọc của người Trung Quốc và am hiểu văn hóa quốc tế. Có như vậy, họ mới nắm bắt được tinh thần của tác phẩm, truyền tải đúng ý tác giả trong từng câu chữ và chuyển ngữ một cách trung thực, đầy cảm xúc. Ngoài ra, ngôn ngữ được chuyển tải cũng phải làm sao khiến độc giả bản xứ đó cảm thấy gần gũi, dễ thấu hiểu, cảm thông theo đúng văn phong họ thường sử dụng.
Với những yêu cầu khắt khe đó, công việc tìm kiếm thật “đỏ mắt”, bởi vì số lượng chuyên gia người Trung Quốc giỏi tiếng Việt và hiểu về văn hóa Việt không nhiều, họ đều cực kỳ bận rộn với những công việc chuyên môn. Vì vậy, việc mời họ dịch sách cho Chibooks không đơn giản. Có thể nói, chỉ vì yêu quý văn hóa Việt Nam nên họ mới nhận lời dịch. Và cũng phải mất 2-3 năm mới hoàn tất được công đoạn khó khăn này. Cùng với đó là khó khăn về kinh phí đầu tư cho việc dịch thuật.
Có bản dịch tốt, Nguyễn Lệ Chi lại mất thêm hai năm với rất nhiều chuyến đi đi lại lại giữa Việt Nam-Trung Quốc để giới thiệu bản thảo, thương thảo bản quyền. Sau khi bán bản quyền thành công, chị lại mời một tiến sĩ người Trung Quốc, giảng viên Khoa Tiếng Việt, Trường Đại học Dân tộc Quảng Tây (Trung Quốc) hiệu đính để có bản dịch chỉn chu nhất.
Cuối cùng, ngày 17-11-2024, trong khuôn khổ Tuần lễ văn hóa sách Trung Quốc-ASEAN 2024 được tổ chức tại thành phố Nam Ninh, tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), lần đầu tiên hai cuốn sách của tác giả Việt Nam được xuất bản bằng tiếng Trung, đó là cuốn "Vắt qua những ngàn mây" (tác giả Đỗ Quang Tuấn Hoàng, dịch giả Chu Dương) và "Người Hà Nội: Chuyện ăn, chuyện uống một thời" (tác giả Vũ Thế Long, dịch giả Thanh Đóa) được Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật Quảng Tây xuất bản, thuộc Tủ sách "Bước vào Việt Nam".
Lương Chí, Tổng biên tập Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật Quảng Tây chia sẻ: “Hai cuốn sách "Vắt qua những ngàn mây" và "Người Hà Nội: Chuyện ăn, chuyện uống một thời" được chúng tôi chọn mua bản quyền tiếng Trung là bởi với góc nhìn sắc sảo, bút pháp đằm thắm, lôi cuốn sẽ giúp độc giả Trung Quốc hiểu rõ hơn về đất nước, con người và văn hóa các địa phương của Việt Nam. Hiểu được sự khác biệt cũng như nét tương đồng trong văn hóa của nhau sẽ giúp chúng ta xích lại gần nhau, hiểu nhau và cùng tương trợ lẫn nhau, giúp cuộc sống tốt đẹp hơn”...
Hai cuốn sách tiếp theo của Tủ sách "Văn hóa Việt" là "Việt Nam-ăn mặc thong dong" và "Ngàn năm trà Việt" (Đỗ Quang Tuấn Hoàng) dự kiến sẽ được xuất bản ở Trung Quốc vào năm 2026.
Xuất khẩu sách Việt Nam ra nước ngoài (bao gồm cả xuất khẩu, triển lãm, bán bản quyền, giới thiệu tác giả...) là dự án mà Nguyễn Lệ Chi theo đuổi suốt hơn 20 năm qua. Trong đó, xuất khẩu sách Việt Nam vào thị trường Trung Quốc là một chiến lược quan trọng của dự án này. Sau bao nhiêu nỗ lực, đến nay, dự án bước đầu gặt hái được thành công.
Nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh xúc động chia sẻ: “Tôi rất biết ơn dịch giả Nguyễn Lệ Chi vì đã làm được những điều thật tuyệt vời, mang ý nghĩa mở con đường cho tác phẩm văn học, văn hóa Việt Nam ra thế giới”. (còn nữa)
THẢO LƯ