Khước từ cơ hội phát triển sự nghiệp với mức lương cao tại Nhật Bản để trở về Việt Nam, PGS, TS Nguyễn Phi Lê lựa chọn gắn bó với giảng đường, từng bước xây dựng, đặt nền móng cho nhóm nghiên cứu chuyên sâu về AI tại Đại học Bách khoa Hà Nội.

Niềm đam mê toán học và nghiên cứu khoa học

Phải sau nhiều lần hẹn, chúng tôi mới có dịp gặp gỡ và trò chuyện với PGS, TS Nguyễn Phi Lê. Chị dường như không có thời gian rảnh, kể cả sau giờ hành chính hay những ngày nghỉ cuối tuần. Qua đồng nghiệp và học trò của chị, chúng tôi được biết, chị hiếm khi nghỉ trưa mà thường làm việc liên tục tới chiều. Hôm ấy đã gần 12 giờ, PGS, TS Nguyễn Phi Lê vừa bước ra từ một cuộc họp, nhưng vẫn dành khoảng thời gian quý giá để tiếp chúng tôi. Ngồi đối diện chúng tôi là nữ phó giáo sư trẻ có nụ cười hiền. Tiếp xúc với chị vài lần, chúng tôi cũng biết thêm, chị là nhà khoa học có lối sống tối giản để dồn hết tâm sức cho công việc.

Nhưng trái ngược với sự giản dị trong lối sống của PGS, TS Nguyễn Phi Lê là bảng thành tích học thuật đáng nể mà chị sở hữu: Huy chương bạc Olympic Toán học quốc tế (IMO) năm 2000; tốt nghiệp Đại học Tokyo (Nhật Bản) thuộc top 5 toàn khóa; được công nhận chức danh phó giáo sư ở tuổi 41 và hiện là Viện trưởng AI4LIFE của Đại học Bách khoa Hà Nội.

leftcenterrightdel

PGS, TS Nguyễn Phi Lê hướng dẫn sinh viên nghiên cứu khoa học. Ảnh: HỮU THỰC 

Thuở còn là nữ sinh Trường THPT chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa), Nguyễn Phi Lê đã có niềm đam mê đặc biệt với môn Toán. Cái đẹp trong mắt chị là những lời giải ngắn gọn, logic cho những bài toán hóc búa, có khi mất nhiều ngày, nhiều tuần mà vẫn không bỏ cuộc. Ước mơ của chị là trở thành bác sĩ, nhưng theo định hướng của gia đình, chị theo học chương trình đào tạo kỹ sư tài năng, ngành điện tử viễn thông của Đại học Bách khoa Hà Nội. Hết năm thứ nhất, chị được nhận học bổng của Chính phủ Nhật Bản và lên đường du học.

Những ngày đầu nơi đất khách không hề dễ dàng, cô sinh viên trẻ Nguyễn Phi Lê không biết tiếng Nhật, nên phải dành trọn một năm để học ngôn ngữ trước khi bước vào kỳ thi tuyển sinh đầy cạnh tranh của Đại học Tokyo. Ngày ấy, internet chưa phổ biến, nên việc liên lạc với gia đình rất khó khăn. Nỗi nhớ nhà cùng áp lực học tập nặng nề là những thử thách mà chị phải tự mình vượt qua. Ngành điện-điện tử và công nghệ thông tin mà chị theo học năm đó có gần 200 sinh viên xuất sắc, nhưng chỉ vỏn vẹn hai nữ sinh. Nguyễn Phi Lê chưa bao giờ coi đó là bất lợi. Sự bền bỉ ấy giúp chị tốt nghiệp trong nhóm đầu của khóa học, sau đó tiếp tục hoàn thành chương trình thạc sĩ rồi tiến sĩ tại Nhật Bản. Nhìn lại quãng thời gian tuổi trẻ của mình, chị cười bảo: “Cuộc sống của tôi gần như chỉ có học, học và nghiên cứu khoa học...”.

Năm 2019, khi chuẩn bị bảo vệ luận án tiến sĩ tại Viện Tin học Quốc gia Nhật Bản, giáo sư hướng dẫn Yusheng Ji ngỏ ý muốn giới thiệu chị vào vị trí giảng viên tại một trường đại học danh tiếng ở Osaka. Đó là cơ hội hiếm có với bất kỳ ai, bởi được giảng dạy ở đó sẽ có nhiều cơ hội phát triển với mức lương hậu hĩnh. Tuy nhiên, chị đã khước từ và quyết định trở về Việt Nam. PGS, TS Nguyễn Phi Lê chia sẻ về quyết định này: “Lúc đó, tôi biết ở Việt Nam có nhiều sinh viên đang rất cần mình. Sinh viên Việt Nam tài năng, nhưng ít người theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu. Tôi muốn giúp các em tìm thấy những cơ hội, bởi chỉ khi đào tạo được những người nghiên cứu thực thụ, nền khoa học nước nhà mới có cơ hội vươn lên. Tôi quyết định trở về bởi mong muốn đóng góp công sức nhỏ bé của mình để phụng sự Tổ quốc...”.

Nặng lòng với AI

Sau khi hoàn thành chương trình đào tạo tiến sĩ tại Nhật Bản, chị Nguyễn Phi Lê trở về Đại học Bách khoa Hà Nội, dành trọn thời gian và tâm huyết để xây dựng nhóm nghiên cứu về AI, quy tụ những sinh viên giỏi nhưng còn rất ít kiến thức về lĩnh vực này. Chị tự tìm tài liệu, kiên trì và tỉ mỉ hướng dẫn học trò về nghiên cứu và ứng dụng AI trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Sự đồng hành, giúp đỡ nhiệt tình của chị đã giúp nhiều sinh viên tìm thấy sự hứng thú và quyết định theo đuổi con đường nghiên cứu AI.

Để duy trì được nhóm nghiên cứu, có lúc chị đã dành một phần tiền lương từ công việc giảng dạy của mình để hỗ trợ sinh viên, giúp các em yên tâm làm việc. “Nếu không theo đuổi nghiên cứu, các em cũng có thể lựa chọn các công việc có mức thu nhập tương tự. Các em cũng cần phải được hỗ trợ chút kinh phí để trang trải cuộc sống”, PGS, TS Nguyễn Phi Lê chia sẻ.

Tháng 10-2024, Đại học Bách khoa Hà Nội thành lập AI4LIFE, đánh dấu bước phát triển mới của nhóm nghiên cứu do PGS, TS Nguyễn Phi Lê dẫn dắt. Hoạt động cốt lõi của Viện là phát triển các công nghệ lõi của AI và ứng dụng liên ngành để giải quyết những bài toán thực tiễn trong đời sống xã hội như y tế, môi trường.

Xây dựng một nhóm nghiên cứu gần 100 sinh viên tài năng chưa bao giờ là điều dễ dàng. PGS, TS Nguyễn Phi Lê luôn đồng hành, khích lệ sinh viên để các em thực sự yêu thích lĩnh vực này. Khi đã có đam mê thì phải theo đuổi nghiên cứu đến cùng. Có những em rất giỏi nhưng đôi khi cũng nản lòng, bởi nghiên khoa học đòi hỏi rất nhiều thời gian, công sức nhưng chưa thể cho ngay kết quả; khi có kết quả cũng phải mất nhiều thời gian mới được ứng dụng rộng rãi.

Nguyễn Hải Đăng, sinh viên năm thứ 3 Đại học Bách khoa Hà Nội, đã có hai năm làm việc tại AI4LIFE, với các dự án nghiên cứu ứng dụng AI cho y tế. Nguyễn Hải Đăng chia sẻ: “Đây là công việc rất khó, cần nhiều thời gian tích lũy kinh nghiệm. Nhờ PGS, TS Nguyễn Phi Lê tận tình hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm và luôn đồng hành, tôi đã vượt qua những khó khăn ban đầu".

Dưới sự tâm huyết và dìu dắt của PGS, TS Nguyễn Phi Lê, nhiều sinh viên đã bước đầu thành công trên con đường nghiên cứu phát triển AI; trong đó, nhiều sinh viên đã giành được học bổng tại nước ngoài. Nhìn lại chặng đường của mình, nữ Viện trưởng rất vui vì đã giúp các học trò tìm thấy con đường nghiên cứu khoa học mới mẻ, rất quan trọng và là xu hướng tất yếu của sự phát triển khoa học, công nghệ của đất nước.

Mỗi khi nhắc đến nghiên cứu khoa học hay các học trò, trong mắt PGS, TS Nguyễn Phi Lê lại ánh lên niềm say mê đặc biệt. Trải lòng với chúng tôi, chị cũng thừa nhận việc làm khoa học đã lấy đi quá nhiều thời gian chị dành cho bản thân và gia đình. Những cống hiến miệt mài, thầm lặng của chị đang từng bước gặt hái những thành quả, đưa các ứng dụng AI đi vào trường học, bệnh viện, cánh đồng để giải những bài toán thiết thực nhất, giúp cho đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Bày tỏ niềm tự hào về sinh viên và cán bộ, giảng viên của nhà trường, PGS, TS Huỳnh Quyết Thắng, Phó giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết: PGS, TS Nguyễn Phi Lê là hình ảnh tiêu biểu của một nhà giáo, nhà khoa học với tinh thần trách nhiệm, sáng tạo và luôn hướng việc nghiên cứu, ứng dụng AI để mang lại những giá trị thiết thực cho cộng đồng. Theo ông, điều đáng quý ở PGS, TS Nguyễn Phi Lê không chỉ là năng lực nghiên cứu, ứng dụng mà còn ở khả năng truyền cảm hứng, kiên trì dẫn dắt sinh viên xây dựng tư duy khoa học và hình thành nhóm nghiên cứu AI bài bản. Từ hạt nhân này, Đại học Bách khoa Hà Nội có thêm nền tảng quan trọng để phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành mạnh, gắn việc đào tạo với nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và ứng dụng. (còn nữa)

LÊ KIM PHƯỢNG