Những người nghiên cứu ký sinh trùng và côn trùng

Suốt 60 năm qua, các thế hệ cán bộ, nhân viên của Bộ môn đã bám sát giảng đường, chiến trường, đời sống nhân dân; vừa chiến đấu, cứu chữa thương binh, bệnh binh, vừa nghiên cứu, giảng dạy, xét nghiệm, chẩn đoán và điều trị, thầm lặng góp phần vào sự nghiệp đào tạo, nghiên cứu khoa học và bảo vệ, chăm sóc sức khỏe bộ đội, nhân dân.

Thiếu tướng, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Bách Quang, nguyên Phó giám đốc Học viện Quân y, nguyên Chủ nhiệm bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng, vẫn thường kể với chúng tôi rằng: Những ngày đầu thành lập bộ môn ký sinh trùng rất sơ khai. Lực lượng khi ấy chỉ có 2 bác sĩ, 7 nhân viên và 1 chiến sĩ, do Đại úy, bác sĩ Nguyễn Phúc Hệ làm Tổ trưởng. Từ phòng thí nghiệm đến tài liệu giảng dạy đều phải xây dựng từ con số không. Mặc dù vậy, các cán bộ, giảng viên vẫn vừa tích cực biên soạn giáo trình, vừa xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với yêu cầu thực tiễn quân y và nhiệm vụ phòng, chống dịch bệnh trong Quân đội thời bấy giờ.

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào thời kỳ ác liệt, những thầy thuốc áo lính của Tổ bộ môn đã thực hiện mệnh lệnh hành quân vào chiến trường vừa chiến đấu, cứu chữa thương binh, bệnh binh, vừa nghiên cứu bệnh sốt rét. Các bác sĩ Nguyễn Phúc Hệ, Vũ Văn Phong, Nguyễn Kim Bằng, Bùi Dũng Mã... đã vượt Trường Sơn giữa mưa bom bão đạn để khảo sát thực địa, nghiên cứu cơ cấu bệnh tật, tìm giải pháp điều trị và phòng bệnh hiệu quả cho bộ đội ở Tây Nguyên, dọc đường Trường Sơn, Nam Lào và chiến trường miền Đông Nam Bộ. 

Cán bộ, giảng viên Bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng, Học viện Quân y nghiên cứu tại phòng thí nghiệm.  Ảnh: TRANG QUỲNH

Đến nay, trong gia tài của Đại tá, PGS, TS Vũ Văn Phong, nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng để lại, vẫn còn những bức thư gửi về gia đình từ thời đi chiến trường. Qua từng dòng chữ đã phai màu theo năm tháng, tôi cảm nhận được sự khắc nghiệt của chiến tranh. Trong thư thầy kể về những ngày leo dốc, mang vác nặng, về những cơn sốt rét rừng, những đêm hành quân không ngủ... nhưng lời văn vẫn chan chứa tinh thần lạc quan.

Với thế hệ chúng tôi hôm nay, phía sau những bức thư ấy là cả một chiến trường sốt rét và bom đạn khốc liệt. Đó không chỉ là ký ức về một thời cha anh quên mình chiến đấu dưới mưa bom bão đạn để giành lại độc lập cho dân tộc mà còn là chứng tích thiêng liêng về sự hy sinh thầm lặng của biết bao thế hệ đi trước, trong đó có người chiến sĩ quân y nơi tuyến lửa.

Song song với nhiệm vụ trên chiến trường, bộ môn cũng triển khai nhiều đề tài khoa học có giá trị thực tiễn cao. Tiêu biểu là nghiên cứu về mức độ tồn lưu của hóa chất DDT trong hầm hào; nghiên cứu tình hình bệnh sốt rét và sốt mò tại Sơn La. Công trình đã đạt được kết quả quan trọng là tìm ra nguyên nhân sốt kéo dài của bộ đội là do sốt mò và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Ngoài ra, Bộ môn còn nghiên cứu ổ bệnh giun xoắn tại tỉnh Yên Bái; phát hiện các ổ bệnh sốt mò tại Đồ Sơn (Hải Phòng) và Nghi Sơn (Thanh Hóa). Những kết quả này góp phần quan trọng trong công tác phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân các tỉnh miền Bắc tại thời điểm đó.

Sau năm 1975, trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam và phía Bắc, nhiệm vụ nghiên cứu phòng, chống bệnh sốt rét và các bệnh ký sinh trùng ở chiến trường tiếp tục được đặt ra. Nhiều giảng viên của Bộ môn như TS Nguyễn Kim Bằng, TS Lê Bách Quang, TS Trịnh Trọng Phụng... lại có mặt tại các mặt trận để nghiên cứu phòng, chống sốt rét. Giai đoạn này, Bộ môn cũng đẩy mạnh nghiên cứu về các vector truyền bệnh, ứng dụng thảo dược trong điều trị các bệnh ký sinh trùng trong điều kiện đất nước còn thiếu thuốc men.

Những năm đầu thập niên 1980, khi nhiều đơn vị đóng quân ở biên giới và hải đảo phải đối mặt với muỗi, dĩn và dịch bệnh, cán bộ, nhân viên của Bộ môn lại bước vào những cuộc thử nghiệm đặc biệt. Từ cây mần tưới mọc hoang trong tự nhiên, các bác sĩ Vũ Văn Phong, Đinh Thị Đán và Nguyễn Quý Nhượng đã nghiên cứu khả năng xua muỗi, dĩn để phục vụ bộ đội ở các chốt biên phòng, đảo xa. Trong điều kiện thiếu thuốc men và hóa chất, những nghiên cứu ấy mang ý nghĩa rất thiết thực đối với đời sống và sức khỏe của bộ đội.

Cán bộ, giảng viên Bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng, Học viện Quân y nghiên cứu tại phòng thí nghiệm. Ảnh: TRANG QUỲNH

Khi đất nước bị bao vây cấm vận, lâm vào hoàn cảnh vô cùng khó khăn, nhất là tình trạng thiếu thuốc chữa bệnh và trong giai đoạn này, nhiễm ký sinh trùng ở người là rất phổ biến. Các bác sĩ trong Bộ môn đã chủ động nghiên cứu và áp dụng những loại thảo dược trong phòng, chống ký sinh trùng. Từ năm 1983 đến 1985, PGS, TS Vũ Văn Phong đã nghiên cứu tác dụng của các loại thảo dược như vỏ rễ xoan, sử quân tử và keo dậu đối với giun đũa lợn và giun đũa người. Đây là đề tài mang ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh nguồn cung cấp thuốc chữa bệnh rất hạn chế, thuốc điều trị các bệnh ký sinh trùng chưa phổ biến.

Bộ môn cũng đạt được nhiều thành tựu quan trọng khác trong nghiên cứu khoa học và phòng, chống dịch bệnh, như: Tham gia phát hiện và nghiên cứu nhiều tác nhân gây bệnh mới hoặc hiếm gặp ở Việt Nam như bệnh do Leishmania, Trypanosoma lewisi, amip ăn não người; phát hiện và đánh giá tình trạng muỗi truyền sốt rét kháng thuốc tại một số khu vực lưu hành dịch. Những kết quả nghiên cứu này không chỉ có giá trị khoa học và thực tiễn cao trong chẩn đoán, điều trị, phòng, chống dịch bệnh mà còn góp phần khẳng định uy tín, vị thế chuyên môn và năng lực nghiên cứu của Bộ môn trong lĩnh vực ký sinh trùng, vi sinh và y học nhiệt đới.  

Bước sang thập niên 1990, Bộ môn tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những trung tâm đào tạo và nghiên cứu ký sinh trùng hàng đầu của Quân đội và cả nước. Nhiều đề tài khoa học mang ý nghĩa chiến lược về phòng, chống vector truyền bệnh, điều trị sốt rét kháng thuốc và nghiên cứu động vật chân đốt được triển khai hiệu quả.

Đến nay, cơ sở vật chất và tiềm lực khoa học của Bộ môn ngày càng được tăng cường mạnh mẽ. Nhiều labo, phòng giảng có thiết bị tiên tiến phục vụ giảng dạy, nghiên cứu. Trong đó có hai labo sinh học phân tử phục vụ chẩn đoán, định danh tác nhân gây bệnh, tạo điều kiện thuận lợi cho đào tạo, nghiên cứu và triển khai nhiều đề tài khoa học chuyên sâu.

Cán bộ, giảng viên Bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng, Học viện Quân y nghiên cứu tại phòng thí nghiệm. Ảnh: TRANG QUỲNH

Vị thế của Bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng hôm nay không chỉ được khẳng định bằng những công trình khoa học, số lượng đề tài hay các bài báo quốc tế mà còn được đo bằng sự tiếp nối của một truyền thống khoa học quân sự đặc biệt: Nghiên cứu để phục vụ chiến trường, phục vụ người lính và phục vụ nhân dân. Thấm nhuần quan điểm “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”, các thế hệ cán bộ, giảng viên của Bộ môn luôn gắn hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học với thực tiễn đơn vị và cộng đồng, hướng tới nâng cao năng lực chăm sóc, bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân trong mọi điều kiện. Chính điều đó đã tạo nên bản sắc riêng, giá trị bền vững của Bộ môn trong suốt chặng đường 60 năm xây dựng, phát triển và trưởng thành.

60 năm là chặng đường đủ dài để khẳng định bản lĩnh và truyền thống. Với những thầy thuốc Quân y làm công tác ký sinh trùng và côn trùng, hành trình ấy vẫn chưa dừng lại. Bởi phía trước họ vẫn còn những cuộc chiến mới với tình hình các dịch bệnh mới nổi, bệnh lây truyền từ động vật sang người, vấn đề biến đổi khí hậu, thiên tai, lũ lụt; các tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm và những thách thức an ninh y tế toàn cầu.

Trong thời đại công nghệ sinh học và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, những chiến sĩ áo trắng của Bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng, Học viện Quân y vẫn đang lặng lẽ tiếp nối con đường mà các thế hệ đi trước đã mở lối-con đường đào tạo, nghiên cứu khoa học và phục vụ người bệnh, với một tinh thần trách nhiệm cao cả cùng lòng nhân ái sâu sắc.

Thượng tá, PGS, TS ĐỖ NGỌC ÁNH, Chủ nhiệm bộ môn Ký sinh trùng và Côn trùng, Học viện Quân y