Mở đường

Vào cuối mùa khô 1964-1965, chiến trường miền Nam thiếu vũ khí, lương thực... nghiêm trọng do tuyến đường duy nhất vượt cửa khẩu từ Khe Ve qua đèo Mụ Giạ sang đất bạn Lào nối vào Đường 128 qua Seng Phan như "túi nước" không thể vận chuyển được. Để giải quyết tình trạng này, đáp ứng yêu cầu vận chuyển lớn trên Đường Trường Sơn, Bộ tư lệnh 559 được Quân ủy Trung ương giao nhiệm vụ mở Đường 20.

Sau thời gian ngắn khảo sát, đúng 17 giờ ngày 21-1-1966 (mồng Một Tết Bính Ngọ 1966), Bộ tư lệnh 559 ra lệnh nổ loạt bộc phá, mở đầu cho chiến dịch “Chọc thủng Trường Sơn, mở đường thắng lợi”. Đường 20 bắt đầu được mở từ Phong Nha (huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc tỉnh Quảng Trị) qua U Bò, Cà Roòng, Ta Lê nối sang Đường 128 ở Lùm Bùm (huyện Bua La Pha, tỉnh Khăm Muộn, Lào). Con đường này dài khoảng 125km do Công trường 20 và Công trường 128 thi công từ hai đầu vào. Hơn 8.000 bộ đội, thanh niên xung phong (TNXP) và các lực lượng khác rải trên toàn tuyến, lao động quên mình chủ yếu bằng thủ công để mở đường.

Sau gần 3 tháng thi công, hai cánh quân gặp nhau ở khu vực biên giới Việt-Lào, tuyến đường 20 đã thông. Vào khoảng giữa tháng 4-1966, những chuyến hàng đầu tiên của Tiểu đoàn xe 781 Binh trạm 14 chạy xuyên đêm vào Binh trạm 32, từ đây mở ra thời kỳ vận chuyển cơ giới lớn, đáp ứng yêu cầu phục vụ chiến trường miền Nam đánh to, thắng lớn. Đường 20 được giao cho Binh trạm 14 đảm nhận từ Km0 đến Km82 (Ta Lê); từ Ta Lê đến Lùm Bùm do Binh trạm 32 đảm nhận.     

Để giữ vững huyết mạch giao thông, bảo đảm vận chuyển sức người, sức của từ hậu phương miền Bắc; tại khu vực trọng điểm A-T-P (cua chữ A, ngầm Ta Lê, đèo Phu La Nhích), Binh trạm 14 đã phối hợp với các đơn vị công binh của Bộ tư lệnh 559 mở thêm các tuyến đường tránh 20B, 20C, 20D, 20K, QZ25, tạo thành “trận đồ bát quái” xuyên núi rừng, che mắt địch.

leftcenterrightdel

Đại tướng Võ Nguyên Giáp thăm Đường 20, tháng 3-1973. Ảnh tư liệu 

Giữ đường

Đường 20 sau khi thông, trở thành tuyến vận chuyển lớn, cũng là trục ngang địch đánh phá khốc liệt nhất trong hệ thống 5 trục ngang và 21 trục dọc Đường Trường Sơn.

 Bến phà Xuân Sơn-nơi được coi là “tọa độ lửa” của Đường 20 đã chứng kiến các chiến sĩ công binh C16 cầu phà với lòng dũng cảm vô song, bất chấp bom đạn nối đôi bờ sông Son. Tiêu biểu là tấm gương của Tiểu đội trưởng Võ Thế Chơn lái ca nô phá hơn 100 quả bom từ trường, giải phóng gần 300 xe qua phà trong một đêm. Sau đó anh Chơn được Bác Hồ gửi tặng Huy hiệu của Người.

Trạ Ang-"tam giác lửa” Km12-14, nơi được ví như “cổ họng” của Đường 20 trở thành quyết chiến điểm, gần 90 ngày đêm từ tháng 7 đến tháng 9-1968 máy bay đánh phá bằng mọi thủ đoạn, bên trong thiếu xăng nghiêm trọng. Thực hiện chỉ đạo của đồng chí Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Bộ tư lệnh 559, Binh trạm 14 đã tổ chức kết bè xăng ngược sông Son vận chuyển về Tổng kho A Km7. Tại Trạ Ang, Tiểu đoàn 335 công binh và C211 Đội 23 TNXP vần từng phuy xăng ngược suối Trạ Ang, trong một tuần chuyển được 30 phuy xăng thì có tới 29 chiến sĩ hy sinh. Cũng tại trọng điểm này, ngày 14-11-1972 diễn ra sự kiện bi hùng về sự hy sinh anh dũng của 8 TNXP quê Thanh Hóa và 5 chiến sĩ pháo cao xạ tại hang Tám Cô khi máy bay Mỹ ném bom làm sập cửa hang.

Trọng điểm liên hoàn A-T-P “sa mạc lửa” kéo dài từ Km76 đến Km84 chứng kiến sự đánh phá hủy diệt của máy bay địch. Đặc biệt sau khi ngừng ném bom miền Bắc (1-11-1968), không quân Mỹ tập trung nhiều loại máy bay và thủ đoạn hòng cắt đứt Đường 20 tại khu vực cửa khẩu. Song cũng tại trọng điểm này các chiến sĩ công binh Tiểu đoàn 33, C5 đã chiến đấu ròng rã 7 năm trời (1966-1973), viết nên bản anh hùng ca bất diệt, với những tấm gương sáng ngời như: Vũ Tiến Đề lái máy gạt CT100; Nguyễn Thị Vân Liệu, nữ chiến sĩ TNXP phá bom nổ chậm; Kim Ngọc Quản, Khúc Văn Lượng lái xe... được phong tặng, truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân.

Trên tuyến Đường 20 Quyết Thắng, mỗi đoạn đường đều mang vết thương do bom đạn Mỹ gây nên, mỗi cây số đường đều thấm máu, mồ hôi, nước mắt của các chiến sĩ: Lái xe, công binh, pháo cao xạ, lính kho, TNXP, giao liên, dân công hỏa tuyến...

Tháng 3-1973, Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp đến thăm Đường 20, tại trọng điểm A-T-P, trên đèo Phu La Nhích lộng gió, Đại tướng nói: “Đây là một kỳ công, kỳ tích, kỳ quan do ý chí độc lập, tự do của chiến sĩ và TNXP làm nên”... Riêng với Trung đội nữ B3, Đại tướng khen: “Ở nơi kẻ địch đánh phá khốc liệt như thế này chỉ có ý chí thép mới trụ lại được”, rồi Đại tướng đặt tên là “Trung đội nữ công binh thép”.

leftcenterrightdel
Đoàn cựu chiến binh Binh trạm 14 thăm Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt hang Tám Cô, tháng 3-2026. Ảnh: TRUNG KHIÊN

 "Địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống

Đầu Xuân Bính Ngọ này, nhân dịp kỷ niệm 60 năm Ngày mở Đường 20 Quyết Thắng, chúng tôi cùng đoàn cựu chiến binh Binh trạm 14 về thăm chiến trường xưa, con đường từng gắn với chúng tôi trong những năm tháng tuổi xuân “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Phong Nha, điểm đầu của Đường 20 ngày nay trở nên sầm uất với những khách sạn cao tầng, những homestay, xe cộ, dòng người tấp nập... Trên sông Son thơ mộng những con thuyền ngược xuôi đưa du khách tham quan động Phong Nha.

Đường 20 ngày nay mang tên Tỉnh lộ 562 nằm trong vùng lõi quần thể Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha-Kẻ Bàng. Những năm qua, Hội Truyền thống Trường Sơn-Đường Hồ Chí Minh Việt Nam đã phối hợp với tỉnh Quảng Bình (cũ) lập Đề án đề nghị xét, công nhận nhiều địa danh trên Đường 20 là di tích lịch sử cấp quốc gia, cấp tỉnh như: Bến phà Xuân Sơn, hang Tám Cô, dốc Ba Thang, hang Thông tin, hang NH, Trạ Ang, Cà Roòng...

Mỗi địa danh đều ghi những dấu ấn đặc biệt như bản hùng ca bất tử trong cuộc chiến đấu với kẻ thù, giữ vững Đường 20, nối hậu phương với tiền tuyến. Ngày nay mỗi di tích lịch sử là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ về sự cống hiến, hy sinh của cha anh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà.

Tại Khu di tích quốc gia đặc biệt hang Tám Cô Km16+500, ngày 14-11-2025, UBND tỉnh Quảng Trị làm lễ khánh thành nâng cấp khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, lễ an táng “ngôi mộ chung” các liệt sĩ sau khi được xác minh danh tính bằng xét nghiệm ADN. Đi sâu vào trong là Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn Đường 20 Quyết Thắng, trọng điểm Cà Roòng-A-T-P tọa lạc trên ngọn đồi tại Km 63+900. Công trình được xây dựng với các hạng mục đền thờ, nhà bia, gác chuông... Nơi đây trở thành điểm hội tụ anh linh các liệt sĩ Trường Sơn trên Đường 20 Quyết Thắng. Gần đây, Trung tâm Du lịch Phong Nha-Kẻ Bàng khai trương điểm tham quan Tri ân lịch sử-hang chỉ huy (hang NH) Km12; kết hợp giữa tri ân lịch sử, công nghệ hiện đại làm sống lại cảm giác hiện thực một thời chiến tranh ác liệt trên Đường 20 Quyết Thắng...

60 năm trôi qua, đất nước ta đã có biết bao thay đổi và phát triển, những người lính Trường Sơn mãi mãi tự hào đã góp một phần công sức, xương máu của mình vào thành tựu chung của đất nước. Đặc biệt, những thành tựu có ý nghĩa lịch sử trong công cuộc đổi mới sẽ tạo đà để đất nước bước vào kỷ nguyên mới, phấn đấu trở thành một đất nước giàu mạnh, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc. 

LÊ TRUNG KHIÊN