“Bảo tàng sống” của kiến trúc nhà sàn người Tày
Những năm gần đây, làng Quỳnh Sơn được nhiều du khách trong và ngoài nước biết đến bởi vẻ đẹp mộc mạc của một ngôi làng cổ vẫn hiện hữu trong đời sống thường nhật. Hàng trăm ngôi nhà sàn truyền thống được người dân gìn giữ, sử dụng qua nhiều thế hệ, tạo nên không gian văn hóa đặc trưng hiếm gặp ở khu vực miền núi phía Bắc.
Nằm giữa thung lũng Bắc Sơn rộng lớn, làng Quỳnh Sơn được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi hùng vĩ. Con đường dẫn vào làng uốn lượn qua những cánh đồng lúa và rặng tre xanh, mở ra khung cảnh yên bình đậm chất miền sơn cước. Bước sâu vào trong làng, những nếp nhà sàn gỗ dần hiện ra san sát bên triền ruộng, xen giữa là các lối đi nhỏ quanh co.
    |
 |
| Những ngôi nhà lợp mái ngói âm dương làm cho ngôi làng càng thêm phần cổ kính. Ảnh: HOÀNG DƯỠNG |
Một trong những điểm ngắm toàn cảnh nổi tiếng của vùng Bắc Sơn là núi Nà Lay. Nhìn từ trên đỉnh núi, ngôi làng nhỏ bé hiện lên giữa thung lũng, yên bình, gắn bó với thiên nhiên. Điểm nổi bật nhất của ngôi làng chính là hệ thống nhà sàn cổ của người Tày. Hiện nay, Quỳnh Sơn có gần 450 ngôi nhà sàn, nhiều căn đã tồn tại hơn một thế kỷ. Người dân thường dựng nhà bằng các loại gỗ bền chắc như nghiến, lim hoặc đinh-những loại gỗ có thể tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Mái nhà được lợp ngói âm dương, mỗi ngôi nhà sàn thường có 3-5 gian, sàn nhà cao khoảng 1,5-2m so với mặt đất. Không gian trên sàn là nơi sinh hoạt của gia đình, còn gian giữa luôn đặt bàn thờ tổ tiên, vị trí trang trọng nhất trong ngôi nhà.
Điều thú vị là phần lớn nhà sàn ở Quỳnh Sơn đều quay mặt về hướng Nam. Theo quan niệm của người Tày, đó là hướng mang lại sự thông thoáng, ấm áp vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè, đồng thời tượng trưng cho sự may mắn và thịnh vượng.
Trải qua nhiều thế hệ, những nếp nhà sàn vẫn nối tiếp nhau tạo thành một không gian làng truyền thống khá nguyên vẹn. Bởi vậy, nhiều người ví làng Quỳnh Sơn như một “bảo tàng sống” của kiến trúc nhà sàn người Tày giữa thung lũng Bắc Sơn.
Nhịp sống bình dị của người Tày
Cư dân của Quỳnh Sơn chủ yếu là người Tày, một trong những cộng đồng dân tộc có lịch sử cư trú lâu đời ở vùng Đông Bắc. Trải qua nhiều biến đổi của đời sống hiện đại, nơi đây vẫn giữ được nhiều phong tục, nếp sinh hoạt và giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng.
|
 |
Người dân làng Quỳnh Sơn gắn bó với công việc đồng ruộng quanh năm. Ảnh: HOÀNG DƯỠNG
|
Một ngày ở làng thường bắt đầu rất sớm. Khi lớp sương mỏng còn phủ trên cánh đồng, người dân đã ra đồng làm việc. Những người phụ nữ Tày trong bộ áo chàm giản dị gùi theo nông cụ, lặng lẽ bước trên các lối nhỏ men theo ruộng lúa. Nhịp lao động diễn ra đều đặn, gắn bó với mùa vụ và thiên nhiên.
Trong đời sống văn hóa của người Tày, hát then và tiếng đàn tính giữ vị trí đặc biệt. Những giai điệu then trầm bổng thường vang lên trong các dịp lễ hội, ngày vui hay khi đón khách phương xa.
Ẩm thực của người Tày cũng mang hương vị đặc trưng của núi rừng. Những món ăn quen thuộc như: Khâu nhục, lợn quay lá mắc mật, xôi cẩm, bánh chưng đen hay rượu ngô men lá, thường xuất hiện trong các dịp lễ, tết và sinh hoạt cộng đồng, cho thấy sự gắn bó giữa con người với sản vật núi rừng.
Khoảng một thập niên trước, người dân Quỳnh Sơn bắt đầu làm quen với mô hình du lịch cộng đồng. Thay vì xây dựng những công trình mới, nhiều gia đình tận dụng chính những ngôi nhà sàn của mình để đón khách. Du khách đến đây có thể nghỉ lại trong nhà sàn, thưởng thức các món ăn truyền thống và trải nghiệm sinh hoạt thường ngày của người bản địa.
Những nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững đã giúp ngôi làng được quốc tế ghi nhận. Năm 2025, làng Quỳnh Sơn được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất năm 2025” (Best Tourism Villages 2025), trở thành điểm sáng của du lịch cộng đồng Việt Nam.
Ngày nay, dù lượng du khách đã tăng lên, Quỳnh Sơn vẫn giữ được vẻ bình yên vốn có. Giữa thung lũng Bắc Sơn, ngôi làng nhỏ lặng lẽ gìn giữ một không gian sống hài hòa với thiên nhiên, nơi những nếp nhà sàn cổ âm thầm lưu giữ và kể tiếp câu chuyện của bao thế hệ người Tày.
MAI ANH