Từ nhỏ, ông đã làm quen với những câu hát đồng dao của trẻ em, lớn lên, ông lại say mê với những âm điệu của “nói sử”, “đò đưa”, “đường trường” trong chèo và cũng tìm thấy cả sự đồng cảm ở những nét nhạc tươi mát trong sáng tác của các nhạc sĩ cổ điển. Cuộc sống khó khăn cùng hoàn cảnh xã hội buộc Xuân Oanh phải trải qua nhiều nghề để kiếm sống và dành dụm tiền cho việc học. Đến với cách mạng, Xuân Oanh vẫn mang theo cả niềm say mê âm nhạc từ thuở niên thiếu.
Được nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi giác ngộ cách mạng, ông tích cực tham gia công tác tuyên truyền, phân phát tài liệu, sách báo theo chỉ đạo của Mặt trận Việt Minh từ năm 1944, rồi là cán bộ tuyên truyền của Mặt trận Việt Minh tham gia các hoạt động chuẩn bị cho Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tại Hà Nội.
Ngày 19-8-1945, ông đi trong đoàn người từ Văn Điển như làn sóng đổ về Nhà hát Lớn Hà Nội dự mít tinh do Mặt trận Việt Minh tổ chức. Trong thời khắc đó, từ đáy lòng mình, nhạc sĩ Xuân Oanh đã cho ra đời ca khúc “Mười chín Tháng Tám”. Đây là ca khúc mở đầu cho sự nghiệp sáng tác và cũng là ca khúc để đời của ông.
Ca khúc mở đầu bằng câu hát: “Toàn dân Việt Nam đứng đều lên góp sức một ngày”, đó là sức mạnh vĩ đại của toàn dân tộc Việt Nam được hun đúc nay đã bật ra và “Thề đem xương máu quyết tâm chiến đấu cho tương lai”, hướng tới một tương lai tươi sáng.
    |
 |
Nhạc sĩ Xuân Oanh. Ảnh tư liệu
|
Chao ôi! Lời thề đó sao mà mạnh mẽ, sao mà sắt đá đến vậy! Chỉ hai từ “quyết tâm” thôi nhưng chứa đựng trong đó là sức mạnh của cả một dân tộc, như báo trước một chiến thắng tất yếu, như đang bước tới một tương lai tươi sáng. Kể từ ngày này, ngày 19-8, ánh sao của tự do đã bắt đầu chiếu sáng trên bầu trời Việt Nam, xua tan đi đêm trường nô lệ.
Về phần giai điệu, ngay khi tiếp xúc với bài hát, chúng ta đã biết rằng chi phối toàn bài là nhịp đi-vui. Làm sao không như thế được khi cùng với lời ca thật mạnh mẽ, khỏe khoắn của những lời thề quyết chiến và niềm vui chiến thắng, một bài hát hay luôn cần cả ca từ đẹp và giai điệu hay. Với nhạc sĩ Xuân Oanh, ông đã làm được điều đó-điều mà bất kỳ nhạc sĩ nào khi sáng tác một ca khúc cũng luôn hướng tới.
Sự ra đời của ca khúc “Mười chín Tháng Tám”, nhạc sĩ kể, như linh cảm thấy thời điểm lịch sử phá tan xiềng gông nô lệ đã đến, câu hát đầu tiên vừa vang lên trong lòng, tôi bèn hát lên. Nghĩ ra được câu nào, tôi lại hát to lên cho mọi người cùng hát theo và bài hát đã được đoàn người hát vang. Bài hát sau đó nhanh chóng được thu thanh và phát liên tục trên sóng phát thanh vào ngày 2-9-1945-ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình lịch sử.
Có thể nói nhạc sĩ Xuân Oanh đã đưa vào bài hát của mình tất cả những gì đáng nhớ nhất, phản ánh chân thực nhất không khí chiến thắng của cuộc Tổng khởi nghĩa toàn dân tộc mà suốt 81 năm qua vẫn còn vang vọng, sống mãi tới ngày nay. Giờ đây, mỗi khi “Mười chín Tháng Tám” cùng các ca khúc cách mạng hào hùng vang lên trong những ngày mùa thu tháng Tám, mỗi người Việt Nam lại thấy thật gần gũi, thân thuộc, thấy được khơi dậy thêm niềm tự hào dân tộc, tình yêu và tinh thần cống hiến vì Tổ quốc thân yêu. Còn với nhạc sĩ Xuân Oanh, với những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực âm nhạc trải dài qua các giai đoạn lịch sử của cách mạng Việt Nam, ông được người yêu nhạc ghi nhận và dành nhiều tình cảm đặc biệt.
NGUYỄN MINH HÀ