Thực tế cho thấy, dù kim ngạch xuất khẩu từ khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm tỷ trọng áp đảo, song hàm lượng giá trị gia tăng nội địa (Domestic Value Added-DVA) được giữ lại trong nền kinh tế thường rất khiêm tốn. Tình trạng "kinh tế nhị nguyên" (dual economy) hình thành khi khu vực FDI vận hành như một ốc đảo biệt lập, thiếu vắng các liên kết ngược với mạng lưới doanh nghiệp phụ trợ bản địa. Nếu chỉ dừng lại ở vai trò nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM), nền kinh tế sẽ đối mặt với bẫy phụ thuộc quỹ đạo và nguy cơ thoái vốn đầu tư ngay khi chi phí cận biên về lao động và ưu đãi tài khóa chạm ngưỡng bão hòa.
Kinh nghiệm công nghiệp hóa từ các nền kinh tế Đông Á nửa sau thế kỷ 20 mang lại bài học điển hình về lộ trình nâng cấp chuỗi giá trị từ OEM sang ODM (thiết kế theo đơn đặt hàng) và OBM (sở hữu thương hiệu gốc). Thành công của Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc) không đơn thuần dựa trên việc mở cửa tiếp nhận ngoại lực, mà nằm ở chiến lược chủ động kiến tạo "năng lực hấp thụ" công nghệ. Thông qua các chính sách can thiệp có mục tiêu, họ kích hoạt hiệu ứng lan tỏa tri thức, thúc đẩy doanh nghiệp nội địa tham gia sâu vào các công đoạn phức tạp, từ đó hình thành những cụm công nghiệp làm chủ công nghệ lõi.
    |
 |
| Cảng Tân Cảng Cát Lái là cảng lớn và hiện đại nhất Việt Nam. Ảnh: TUẤN HUY |
Trong bối cảnh hiện nay, khi các rào cản phi thuế quan xanh như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) cùng các tiêu chuẩn thẩm định chuỗi cung ứng khắt khe theo khung ESG (đánh giá tác động môi trường, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp) trở thành luật chơi mới, tính cấp bách của năng lực nội sinh càng hiển hiện. Ngoại giao kinh tế đóng vai trò định hình khung khổ hợp tác chiến lược và tiếp cận dòng tài chính xanh, nhưng "điều kiện đủ" vẫn phải là năng lực thích ứng tại chỗ của lực lượng sản xuất trong nước. Việc chuẩn hóa hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải (hệ thống MRV), song hành cùng việc gia cố hành lang bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, là nền tảng cốt lõi để doanh nghiệp nội địa giảm chi phí tuân thủ và bước lên nấc thang giá trị cao hơn.
Vì thế, tự chủ chuỗi giá trị, xét đến cùng, là quá trình tái cấu trúc vị thế quốc gia: Chuyển dịch từ một mắt xích gia công dễ bị thay thế sang một đối tác sở hữu các năng lực chuyên biệt, qua đó củng cố khả năng chống chịu của Việt Nam trước các cú sốc địa-kinh tế toàn cầu.
THANH BÌNH