Dấu xưa trong nếp nhà

Giữa khu phố cổ Gia Hội, ngôi nhà rường nằm bình lặng sau khoảng sân rộng và bức bình phong mang hai gam màu vàng, xanh. Ngôi nhà có mái ngói thấp, trải dài theo chiều ngang, đã sẫm màu qua nhiều mùa mưa nắng. Giàn cây leo phủ dày trên mái hiên, rủ xuống phía trước. Có hai chiếc chum gốm lớn đặt trước bậc tam cấp. Trên hai chiếc cột trước hiên nhà ghi câu đối: Nhất cần thiên hạ vô nan sự/ Bách nhẫn đường trung hữu thái hòa.

leftcenterrightdel
Ngôi nhà rường cổ nép mình dưới những giàn cây xanh. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Hiện anh Tiến và chị Thanh đang tiếp nối công việc gìn giữ ngôi nhà rường đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ. Theo tài liệu gia đình lưu giữ, khu đất được vua ban cho ngài Minh Đức Bá, Thị thư Hàn Lâm viện vào năm 1805. Ngôi nhà rường đã hiện diện trên khu đất hơn 220 năm, trải qua nhiều đời chủ nhân và từng là tư dinh của các vị quan dưới triều Nguyễn. Ngày 19-5-1945, ông bà nội chị Thanh trở thành chủ nhân của ngôi nhà rường. Từ đó, 4 thế hệ trong gia đình nối tiếp nhau chăm nom ngôi nhà.

Ngôi nhà rường mang kết cấu ba gian hai chái. Gian giữa dành cho việc thờ cúng, hai gian bên là nơi tiếp khách, làm việc. Bộ khung gỗ còn được gọi là “bộ giàn trò”, gồm cột, kèo, xuyên, trến, xà và đòn tay. Các cấu kiện gắn với nhau bằng mộng, tạo thành một hệ thống vững chắc. Chân cột được đặt trên đá táng nhằm hạn chế hơi ẩm từ nền đất. Trên kèo, xà và vách ngăn là những mảng chạm nổi với nhiều hoa văn trang trí như hoa lá, mây, các đề tài mang ý nghĩa cát tường. Những đường đục, nét chạm trong ngôi nhà của gia đình anh Tiến, chị Thanh đã trầm màu theo thời gian. Dưới ánh sáng lọt qua các cánh cửa gỗ, từng mảng hoa văn hiện lên rõ hơn trên nền gỗ cũ. Vẻ đẹp nằm ở sự tỉ mỉ, ở cách người thợ đưa kỹ thuật mộc, mỹ thuật trang trí và tư duy tổ chức không gian vào công trình.

Trên mái ngói và hệ thống gỗ của ngôi nhà rường đã có nhiều dấu vết của thời gian nên gia đình phải thường xuyên kiểm tra mái, xử lý mối, mọt và gia cố những phần xuống cấp. Anh Tiến chia sẻ: “Là chủ nhân và mang trách nhiệm gìn giữ ngôi nhà, chúng tôi phải trang bị đủ kiến thức về kiến trúc của ngôi nhà để biết được phần nào cần bảo vệ nguyên trạng, phần nào có thể can thiệp mà không làm ảnh hưởng đến cấu trúc vốn có”.

Mỗi lần tu bổ, anh chị luôn cân nhắc kỹ. Ngói hư hỏng được thay, những cấu kiện gỗ suy yếu được xử lý hoặc bổ sung bằng vật liệu phù hợp. Các mảng chạm khắc, tỷ lệ kiến trúc và bố cục không gian được giữ nguyên. Tuy nhiên, việc tìm thợ sửa nhà ngày một khó khăn. Bởi người sửa nhà rường phải hiểu kỹ thuật tháo lắp cấu kiện, xử lý mộng gỗ, lợp ngói liệt và phục hồi hoa văn. Sai lệch ở một mối nối có thể ảnh hưởng đến cả bộ khung. Ngày nay, những người thợ còn am hiểu sâu nghề truyền thống ngày càng ít, trong khi công việc tu bổ đòi hỏi nhiều thời gian, kinh phí và sự kiên nhẫn. Bởi thế mà anh Tiến tâm sự rằng, người giữ nhà rường cần có tình yêu với ngôi nhà, cần có sự kiên nhẫn và chuẩn bị nguồn lực lâu dài. Có như thế mới giúp gia chủ kiên trì trước những đợt sửa chữa tốn kém.

Kể tiếp câu chuyện của nhà rường

Khoảng những năm 1954-1955, ông bà của anh chị xây thêm một ngôi nhà mang phong cách Art Deco Pháp. Sau này, gia đình tiếp tục xây dựng ngôi nhà ở theo phong cách Đông Dương. 3 công trình thuộc 3 giai đoạn cùng tồn tại trong khuôn viên rộng hơn 1.400m². Ngôi nhà rường vẫn giữ vị trí trung tâm, làm nơi thờ tự, tiếp khách và giới thiệu kiến trúc truyền thống.

Vào tháng 6-2025, vợ chồng anh chị mở cửa đón khách đến tham quan để mọi người hiểu hơn về nhà rường Huế. Ngôi nhà Art Deco Pháp được sử dụng để đón khách lưu trú. Gia đình hiện giữ được phần lớn cấu kiện và dáng vẻ vốn có của ngôi nhà xưa. Du khách bước qua hệ cửa gỗ là có thể quan sát những hàng cột tròn, nhìn lên bộ mái và theo dõi cách các thanh kèo, xuyên, rui liên kết với nhau. Những đường chạm trên gỗ, cách sắp đặt gian thờ, vị trí bình phong hay khoảng sân trở thành chất liệu để kể về kiến trúc, gia phong và quan niệm sống của người Huế.

Cách bố trí nơi lưu trú cho khách du lịch tách khỏi nhà rường giúp hạn chế tác động trực tiếp lên nền nhà, hệ thống gỗ và không gian thờ tự. Người đến tham quan có thể ngồi uống trà, nghe kể chuyện về khu nhà, cảm nhận không gian yên tĩnh và quan sát các chi tiết của kiến trúc cổ. Theo gia chủ, nhiều bạn trẻ đã đến và dành thời gian tìm hiểu từng chi tiết trong nhà. Có người xin phép thắp một nén hương trước khi ra về. Có người ngồi lâu dưới mái hiên để lắng nghe câu chuyện về lịch sử ngôi nhà. Sự ủng hộ của du khách giúp gia đình thêm tin tưởng vào sức hấp dẫn của kiến trúc truyền thống. Nguồn thu từ hoạt động đón khách cũng hỗ trợ một phần chi phí bảo dưỡng nhà rường. Gia đình lựa chọn lượng khách đến tham quan phù hợp, tránh sự đông đúc làm xáo trộn không gian thờ tự. Hoạt động tham quan, lưu trú được đặt trong khuôn khổ của nếp nhà, giữ sự tôn trọng dành cho gia chủ, tổ tiên và công trình.

“Việc chúng tôi mở cửa đón khách là một cách kể tiếp câu chuyện của ngôi nhà, để những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay”-anh Tiến tâm sự. Giữa sự phát triển hiện đại của đô thị, nhu cầu về nhà ở mới và chi phí tu bổ đang khiến nhiều nhà rường dần biến mất. Việc gìn giữ ngôi nhà của anh Tiến, chị Thanh đã góp phần lưu lại diện mạo của văn hóa xứ Huế.

HUYỀN TRANG