QĐND - QUAN HỌ

Rạo rực bờ ao, lả trúc tre

Ôi “Người ơi, người ở đừng về”

Một câu quan họ mành như chỉ

Xuyên suốt tâm hồn mọi nẻo quê

                                               YẾN LAN

Lời bình của nhà thơ Nguyễn Thanh Kim

Tình cờ, trước đây trong khi đi công tác ở Hà Nội, tôi gặp thi sĩ Lâm Huy Thuận, con trai của nhà thơ Yến Lan, nên may mắn chép được bài thơ "Quan họ" trên đây.

Quan họ mời trầu. Ảnh: Trọng Đức

 Bạn đọc nhớ thơ Yến Lan từ bài "Bến My Lăng": Bến My Lăng nằm không, thuyền đợi khách/ Rượu hết ông lái chẳng buông câu… Ông sống và mất tại thị trấn An Nhơn, tỉnh Bình Định. Cuối đời, ông sống càng đằm sâu, cũng vì thế Yến Lan viết thơ tứ tuyệt trong sự dồn nén xúc cảm. Theo tôi, với "Quan họ", nhà thơ đứng trước sự lựa chọn không dễ dàng chút nào: Quan họ xứ Bắc vốn là dân ca chiếm được lòng ngưỡng mộ của nhiều người trong và ngoài nước. Và thơ tứ tuyệt lại là thể thơ “trói voi bỏ rọ” bởi tính hàm súc. Nhà thơ Yến Lan đã tạo được sự hài hòa trong nghịch lý ấy. Đây là một tâm trạng, một tấm lòng, một khung cảnh mà tác giả bộc lộ lòng yêu mến đối với một loại hình dân ca mà ông trân trọng, giữ gìn trong hòa nhập giữa cảnh quan và câu hát “vẽ cảnh mà thấy người níu giữ dùng dằng”: Rạo rực bờ ao, lả trúc tre/ Ôi “Người ơi, người ở đừng về”...

Thực ra hai câu mở bài vẫn chỉ là cái cớ cho phần tạo đà để đẩy tới: Một câu quan họ mành như chỉ/ Xuyên suốt tâm hồn mọi nẻo quê… Cái mỏng manh mà bền vững của câu hát đã được tác giả cảm nhận và chuyển hóa thành cái phổ biến, rung động lòng người, từ: Một câu quan họ là nghe ở một khung cảnh quen thuộc-thính giác, sang thực thể khác… mành như chỉ là như nhìn được bằng mắt-thị giác. Vì sao tác giả bài thơ lại không viết “mảnh như chỉ”? Bởi mành rộng hơn, lan tỏa hơn có lẽ đúng với không gian tồn tại của quan họ hơn? “Ngón tuyệt chiêu” trong xử lý của phép làm thơ tứ tuyệt mà thi sĩ tung ra vẫn là ở câu 4: Xuyên suốt tâm hồn mọi nẻo quê như khép, lại như mở rộng toàn bộ cấu trúc bài thơ. Không gian-thời gian được mở rộng từ khoảnh khắc ấy.

Phải cảm nhận đến tận cùng bản chất dân ca quan họ, phải yêu say và thấm đến tận cùng con người và vùng đất sản sinh ra dân ca này, mới hạ được “ngón tuyệt chiêu” như trong bài "Quan họ" của nhà thơ Yến Lan.