Mỗi mẫu hài cốt là một hy vọng trở về
Ánh đèn LED trắng phủ kín phòng lưu mẫu hài cốt liệt sĩ (HCLS) tại Viện Pháp y Quân đội. Mùi cồn sát khuẩn thoang thoảng quyện với hơi lạnh từ những chiếc điều hòa chạy đều không nghỉ. Trên bàn inox, hàng chục mẫu HCLS được bọc giấy bảo quản, đặt trong những hộp nhựa trắng nhỏ chỉ lớn hơn chuôi dao, đang được hong khô để chống nấm mốc trước khi bước vào quy trình giám định ADN.
    |
 |
Lấy mẫu phục vụ công tác giám định ADN và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Thái Nguyên. Ảnh: ĐỨC THÚY
|
Ở một góc phòng, hai nhân viên chăm chú nhập dữ liệu trên máy tính. Chỉ có tiếng bàn phím khe khẽ hòa cùng tiếng máy lạnh tạo nên nhịp điệu lặng lẽ của công việc. Theo Trung tá QNCN Vũ Thị Quế, kỹ thuật viên Viện Kiểm nghiệm, nghiên cứu dược và trang thiết bị y tế Quân đội (Cục Quân y), chị cùng 15 đồng nghiệp được tăng cường sang tiếp nhận, xử lý mẫu HCLS đã hơn nửa tháng nay. Chị Quế cho biết, các địa phương từ Bắc vào Nam chuyển mẫu về không theo thời gian cố định. Có hôm đang dùng bữa trưa cũng phải lập tức có mặt để tiếp nhận mẫu. Có hôm kiểm đếm đến tối muộn vẫn chưa rời phòng làm việc. Ngày nghỉ cũng như ngày thường. Mỗi mẫu đều phải được kiểm tra cẩn thận từ chất lượng đến hồ sơ, thủ tục. Nếu hồ sơ chưa đầy đủ thì phải hoàn thiện mới tiến hành bàn giao. Chị Quế nói ngắn gọn nhưng đầy trách nhiệm: "Đây là công việc không cho phép xảy ra bất kỳ sai sót nào".
Rời phòng lưu mẫu, chúng tôi đến Khoa Khám nghiệm, Viện Pháp y Quân đội. Thiếu tá, bác sĩ Trịnh Thanh Hiệp, Phó chủ nhiệm khoa, kể cho tôi nghe những câu chuyện từ thực tế lấy mẫu HCLS mà anh trực tiếp tham gia. Từ khi phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS" (Chiến dịch 500 ngày đêm), đến nay anh Hiệp cùng đồng đội của Viện Pháp y Quân đội đã đến 13 tỉnh, thành phố và các quân khu để tập huấn, hướng dẫn lực lượng chức năng quy trình khai quật, lấy mẫu tại các nghĩa trang liệt sĩ. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nghi Lộc (Nghệ An), phục vụ tập huấn cho lực lượng Quân khu 4, các anh có mặt từ 5 giờ sáng để chuẩn bị. Đúng 8 giờ, lệnh khai quật hai phần mộ được phát ra. Sau lần thực hiện đầu tiên, Ban chỉ đạo Chiến dịch 500 ngày đêm của Quân khu 4 tổ chức họp rút kinh nghiệm nhằm hoàn thiện quy trình.
Những kinh nghiệm đó tiếp tục được anh vận dụng khi thực hiện nhiệm vụ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tân Tiến (Hải Phòng). Thiếu tá Trịnh Thanh Hiệp đã kiến nghị Ban chỉ đạo địa phương điều chỉnh cách tổ chức thực hiện. Theo đó, các phần mộ được khai quật từ chiều hôm trước để sáng hôm sau tập trung lấy mẫu. Cách làm này vừa rút ngắn thời gian chờ đợi, vừa chủ động xử lý các tình huống phát sinh. Theo anh Hiệp, trong công việc này, mọi khâu đều phải được thực hiện chính xác ngay từ đầu. Lấy mẫu là bước có ý nghĩa quyết định đối với kết quả giám định ADN. Vì vậy, toàn bộ quá trình phải được tiến hành với tinh thần trách nhiệm cao nhất, tuyệt đối tuân thủ quy trình, bảo đảm tính khoa học, chặt chẽ và kỷ luật.
Giải mã ADN để nối lại những cuộc đoàn viên
Thiếu tá, giám định viên Đỗ Thị Sao Mai, Khoa Xét nghiệm sinh học, Viện Pháp y Quân đội đã gắn bó với công việc này từ năm 2012. Điều khiến chị luôn giữ được niềm đam mê là mỗi kết quả thành công đồng nghĩa với việc thêm một liệt sĩ có cơ hội được trở về với gia đình.
Chị kể về một trường hợp đặc biệt. Mẫu ADN được chạy hai lần nhưng vẫn không cho kết quả. Sau nhiều lần trao đổi, các đồng nghiệp rà soát lại thông tin về nơi quy tập, nơi an táng và phát hiện HCLS được an táng trong khu vực nước mặn. Từ đó, họ tiếp tục nghiên cứu tài liệu, tìm phương pháp xử lý phù hợp. Cuối cùng, nhóm giám định quyết định áp dụng quy trình rửa mặn rồi thực hiện lại toàn bộ quy trình tách chiết ADN. Những đỉnh tín hiệu ADN dần hiện lên trên màn hình. Với người ngoài, đó chỉ là những đường biểu diễn cùng các ký tự A, T, G, C khô khan. Nhưng với những giám định viên như Đỗ Thị Sao Mai, đó có thể là khoảnh khắc một người lính chưa xác định được danh tính bắt đầu tìm thấy con đường trở về.
Chị mở phần mềm Sequencher, chỉ cho tôi những dữ liệu ADN thu được từ mẫu HCLS. Trên màn hình là các biểu đồ nhiều màu sắc cùng những ký hiệu chuyên ngành khó nhớ. Đằng sau những hình ảnh tưởng như đơn giản ấy là cả quy trình khoa học nghiêm ngặt, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự kiên trì đặc biệt.
Mỗi buổi sáng, cán bộ, nhân viên đều bắt đầu công việc bằng khâu chuẩn bị rất kỹ lưỡng từ trang phục bảo hộ, vật tư đến mẫu HCLS. Đúng khoảng 8 giờ, họ bước vào phòng xét nghiệm chuyên biệt. Sau khi làm sạch và xử lý mẫu trong điều kiện vô trùng nghiêm ngặt, ADN được tách chiết, tiếp đó là các công đoạn khuếch đại và giải trình tự gen. Họ làm việc liên tục trong phòng xét nghiệm và chỉ dừng lại khi hoàn thành công đoạn hoặc đến bước quy trình cho phép.
Trao đổi với Đại tá, Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Văn Lợi, Viện trưởng Viện Pháp y Quân đội, tôi càng hiểu rõ hơn những khó khăn của công việc này. Hiện nay, năng lực của Viện mới đáp ứng khoảng 400 mẫu giám định mỗi năm. Trong thời gian tới, Viện sẽ tiếp tục đầu tư nguồn nhân lực, trang thiết bị để nâng cao năng lực giám định, đáp ứng yêu cầu ngày càng lớn. Riêng trong Chiến dịch 500 ngày đêm, Viện được giao tiếp nhận mẫu HCLS của 17 tỉnh, thành phố; số còn lại do các cơ quan, đơn vị khác đảm nhiệm.
Chiều muộn, tôi rời Viện Pháp y Quân đội. Phòng lưu mẫu trên tầng 5 vẫn sáng đèn. Những mẫu HCLS lặng lẽ nằm trên giá bảo quản, chờ ngày được giải mã. Ở đâu đó trong các phòng xét nghiệm, những chuỗi ADN vẫn đang được các nhà khoa học kiên trì giải đọc. Tôi hiểu, hành trình ấy sẽ còn rất dài. Nhưng với sự tận tâm, trách nhiệm và trí tuệ của những người đang ngày đêm âm thầm cống hiến, sẽ có thêm nhiều liệt sĩ được xác định danh tính, được trở về với gia đình. Đó không chỉ là thành quả của khoa học mà còn là sự tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", là cách hôm nay tri ân những người đã hiến dâng trọn đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
CẤN TÀI