Trong quân sự, "bụi cỏ" tượng trưng cho những điều chưa rõ, còn "con rắn" là lực lượng hoặc ý đồ đang được che giấu. Mưu kế này không nhằm tiêu diệt đối phương ngay lập tức mà buộc đối phương phải bộc lộ, để từ đó lựa chọn phương án hành động phù hợp.
Tư tưởng ấy rất gần với quan điểm trong binh pháp Tôn Tử: Biết người biết ta, trăm trận không nguy. Muốn biết đối phương mạnh hay yếu, nhiều khi không thể chỉ dựa vào tin tức thu thập được, mà phải tạo ra một tình huống để họ tự bộc lộ. Người cầm quân giỏi không vội tung toàn bộ lực lượng ngay từ đầu, mà thường dùng những hành động thăm dò nhằm kiểm chứng nhận định của mình.
Theo Tam quốc chí của Trần Thọ, liên quân Quan Trung do Mã Siêu và Hàn Toại chỉ huy là mối đe dọa lớn đối với Tào Tháo. Ông nhận thấy giữa hai người tuy là đồng minh nhưng vốn tồn tại sự nghi kỵ. Tuy nhiên, mức độ bất hòa đến đâu vẫn chưa thể xác định. Thay vì lập tức mở cuộc tổng công kích, Tào Tháo chủ động tạo ra một tình huống để thăm dò. Ông nhiều lần cho người qua lại, thư từ với Hàn Toại bằng thái độ thân tình, thậm chí có lần chỉ sửa vài chữ trong thư rồi gửi trả. Khi Mã Siêu biết việc này, sinh nghi rằng Hàn Toại đã bí mật thỏa hiệp với Tào Tháo. Mối nghi ngờ ấy nhanh chóng lan rộng trong liên quân, khiến sự đoàn kết vốn mong manh càng thêm rạn nứt.
Điều quan trọng là Tào Tháo không trực tiếp chia rẽ họ bằng lời vu cáo, mà chỉ tạo ra một dấu hiệu đủ để đối phương tự suy diễn. Chính phản ứng của Mã Siêu đã cho ông biết điểm yếu lớn nhất của liên quân nằm ở sự thiếu lòng tin giữa các thủ lĩnh. Sau khi xác định điều đó, Tào Tháo mới mở cuộc tiến công quyết định và giành thắng lợi trong chiến dịch Đồng Quan.
Đây là ví dụ khá điển hình của "Đả thảo kinh xà". Hành động ban đầu của Tào Tháo không nhằm tiêu diệt đối phương, mà nhằm đánh động để đối phương tự bộc lộ trạng thái nội bộ. Khi "con rắn" đã lộ diện, việc lựa chọn chiến lược trở nên chính xác và hiệu quả hơn nhiều.
"Đả thảo kinh xà" là bài học về nghệ thuật thu thập thông tin thông qua phản ứng của đối phương. Người giỏi không chỉ nhìn vào những gì đối phương nói mà còn biết tạo ra hoàn cảnh để họ tự bộc lộ điều đang che giấu. Nhiều khi chiến thắng bắt đầu không phải bằng một trận đánh lớn, mà bằng một phép thử nhỏ nhưng đúng thời điểm. Đó chính là giá trị bền vững của mưu kế "Đả thảo kinh xà" trong nghệ thuật quân sự.
VĂN TUẤN