Không gian, tín ngưỡng văn hóa

Theo sử liệu địa phương, làng Bích La được hình thành từ năm 1527. Chợ đình Bích La ra đời và tồn tại gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành, phát triển của làng, trong mối quan hệ hữu cơ với đình làng Bích La-trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cư dân vùng Triệu Phong suốt nhiều thế kỷ. 

Khác với những khu chợ họp thường nhật, chợ đình Bích La chỉ diễn ra duy nhất một lần trong năm, vào đêm mồng Hai rạng sáng mồng Ba Tết Nguyên đán. Thời điểm chợ bắt đầu họp là vào giữa đêm khuya, thời khắc chuyển giao từ ngày cũ sang ngày mới, mở ra một chu kỳ sinh sôi mới trong năm mới. Chính sự “hiếm hoi” ấy khiến chợ đình không mang nặng tính mua bán kinh tế mà thiên về giá trị tinh thần, trở thành một nghi thức văn hóa đầu xuân của cả cộng đồng. Phiên chợ này càng trở nên đặc biệt hơn bởi những giai thoại dân gian hấp dẫn, gắn phiên chợ Tết với truyền thuyết về thần Kim Quy-biểu tượng của sự may mắn, thịnh vượng.

Theo truyền thuyết được người dân địa phương truyền nhau từ đời này sang đời khác thì trước đình làng xưa kia có một hồ nước trong xanh, là nơi sinh sống của rùa vàng. Mỗi năm, nếu vào sáng mồng Ba Tết, rùa vàng nổi lên mặt nước thì đó được xem là điềm báo cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Có năm rùa vàng không xuất hiện, dân làng gặp thiên tai, mất mùa. Từ đó, vào dịp đầu năm, người dân địa thường tổ chức lễ hội để cầu mong thần Kim Quy hiển linh. Dần dần hình thành nên phiên chợ độc đáo ngay trong khuôn viên sân đình Bích La.

Điểm cốt lõi làm nên giá trị bền vững của chợ đình Bích La không chỉ nằm ở thời gian tồn tại mà còn ở không gian văn hóa-tín ngưỡng đặc biệt mà phiên chợ này nương tựa và nuôi dưỡng. Trong tâm thức người dân, đình làng là nơi diễn ra những cuộc họp bàn, sự kiện quan trọng của làng. Bởi thế, đình không chỉ là kiến trúc vật thể mà còn là biểu tượng linh thiêng của sự che chở, kết nối và truyền đời giá trị đạo lý làng quê. Mỗi độ xuân về, trước khi chợ họp, các nghi thức tế lễ được tiến hành trang trọng trong đình. Tiếng trống, tiếng chiêng vang lên trong đêm thanh vắng rạng sáng mồng Ba Tết như gọi thức ký ức cộng đồng sau một năm dài mưu sinh. Phiên chợ vì thế không đơn thuần mở ra bằng những gian hàng mà bắt đầu từ sự lắng đọng tâm linh, từ ước nguyện chung về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, làng xóm yên bình, năm mới may mắn.

leftcenterrightdel
Người dân chụp ảnh lưu niệm tại chợ đình Bích La.  

Không gian chợ và không gian đình hòa quyện vào nhau, tạo nên một chỉnh thể văn hóa hiếm gặp trong đời sống đương đại. Nhiều người cho rằng, nét đặc trưng của phiên chợ này được hòa quyện xen lẫn giữa lễ-hội-chợ. Mặc dù lễ hội chính thức diễn ra vào giữa đêm khuya nhưng rất đông du khách đổ xô về chợ đình để cầu an, cầu tài, cầu lộc, cầu duyên đầu năm mới.

Chợ đình Bích La không bán quá nhiều hàng hóa. Nét đặc sắc nhất của phiên chợ là ở những mặt hàng “lấy lộc” mang đậm tính biểu trưng: Gạo, muối, lá chè xanh, cau, trầu, rau củ tươi, khoai lang, chuối; các sản phẩm thủ công từ tre, nứa; đồ chơi truyền thống; cành lộc đầu năm là những nhánh chè, cành cây phát lộc... Tất cả đều là sản vật gắn bó mật thiết với đời sống nông nghiệp ở địa phương, mang ý nghĩa cầu mong bình an, no đủ, sinh sôi.

Ngoài phần lễ, phiên chợ cũng có nhiều hoạt động văn hóa, trò chơi dân gian như: Nghệ thuật bài chòi, các trò chơi truyền thống, thi viết chữ đẹp, biểu diễn văn nghệ về chủ đề con giáp của năm. Bởi thế mà chợ đình Bích La được coi là nơi giao lưu, gặp gỡ của cộng đồng. Người con xa quê, dù làm ăn ở đâu cũng cố gắng trở về làng đúng dịp Tết để hòa vào dòng người đi chợ đầu năm, gặp gỡ bạn bè, họ hàng, làng xóm... 

 Bảo tồn văn hóa làng quê

Trong bối cảnh nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, chợ đình Bích La vẫn giữ được nhịp điệu chậm rãi, trang nghiêm mà gần gũi. Chợ đình Bích La như chứng nhân lặng lẽ của những biến thiên khốc liệt mà vùng đất Quảng Trị từng trải qua. Chiến tranh đã nhiều lần làm gián đoạn sinh hoạt làng quê, đình làng bị bom đạn tàn phá, người dân ly tán. Nhưng ngay khi hòa bình lập lại, chợ đình lại được khôi phục, như một nhu cầu tự thân của cộng đồng, nhu cầu được trở về với cội nguồn văn hóa, với những giá trị bền bỉ đã nuôi dưỡng làng quê qua bao thế hệ.

Chính sự hiện diện thường niên của phiên chợ trong đời sống cộng đồng đã làm nên bản chất của một “di sản sống”-di sản không nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và hồi sinh qua mỗi mùa xuân. Năm 1996, chợ đình Bích La được UBND tỉnh Quảng Trị công nhận xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa cấp tỉnh. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, chợ đình Bích La không chỉ là một không gian sinh hoạt văn hóa dân gian mà còn là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử-văn hóa truyền thống của người dân trên địa bàn. Ở tầm nhìn rộng hơn, chợ đình Bích La cũng là một phần ký ức chung của vùng đất Quảng Trị anh hùng, nơi đã đi qua chiến tranh khốc liệt để trở về với khát vọng bình yên, dựng xây.

leftcenterrightdel

Không gian chợ đình Bích La hiện nay. 

Những năm gần đây, phiên chợ đầu năm ở đình Bích La thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách thập phương. Đây vừa là tín hiệu đáng mừng, vừa đặt ra không ít thách thức cho các cơ quan chức năng địa phương. Nếu thiếu định hướng phù hợp, nguy cơ thương mại hóa, làm phai nhạt bản sắc văn hóa là điều khó tránh khỏi. Do đó, việc nghiên cứu, lập hồ sơ nhận diện và từng bước tôn vinh chợ đình Bích La như một di sản văn hóa phi vật thể cần được quan tâm trong chiến lược bảo tồn gắn với phát triển bền vững của địa phương. Việc gìn giữ, bảo tồn chợ đình Bích La không chỉ dừng lại ở việc duy trì phiên chợ Tết hằng năm mà còn là giữ gìn không gian văn hóa, bảo vệ tinh thần cộng đồng, yếu tố cốt lõi làm nên giá trị di tích. Giữ gìn chợ đình Bích La, suy cho cùng là giữ lại một nhịp mạch văn hóa làng quê, nơi con người tìm thấy sự cân bằng giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và đổi mới.

Giữa vòng quay gấp gáp của đời sống hiện đại, chợ đình Bích La lặng lẽ neo mình như một nét văn hóa độc đáo của làng quê Quảng Trị. Ở nơi ấy, lịch sử hiện hữu sống động trong từng phiên chợ đầu xuân, trong những nghi lễ, tập quán và nếp ứng xử đậm đà nghĩa tình của cộng đồng. Mỗi độ xuân về, khi phiên chợ Tết họp trước sân đình làng cũng là lúc dòng chảy văn hóa làng quê tiếp tục được khơi nguồn, bền bỉ hòa vào nhịp điệu chung của đất nước hôm nay. Chợ đình Bích La không chỉ là điểm gặp gỡ của con người hôm nay mà còn là chiếc cầu nối bền chặt giữa các thế hệ, âm thầm tiếp nối mạch nguồn truyền thống của làng quê Việt.

Bài, ảnh: NHẬT THÀNH