Một tòa soạn tiền phương của Báo QĐND đã được thành lập ngay tại Mặt trận Điện Biên Phủ, gồm 5 cán bộ, phóng viên, nhân viên, họa sĩ. Để có chiến thắng 56 ngày đêm Điện Biên Phủ lừng lẫy, toàn quân, toàn dân ta đã phải chuẩn bị trước đó rất nhiều. Báo QĐND phục vụ chiến dịch cũng vậy. Cố nhà báo Trần Cư, Thư ký tòa soạn tiền phương Báo QĐND tại Mặt trận Điện Biên Phủ sau này kể lại những ngày làm báo mà ông cho là “sướng nhất trong đời”. Số báo QĐND đầu tiên tại mặt trận ra ngày 28-12-1953, trước ngày chính thức bắt đầu chiến dịch 13-3-1954 nhiều ngày. Cho đến số báo cuối vào ngày 16-5-1954, các nhà báo chiến sĩ của Báo QĐND đã có 140 ngày tác nghiệp liên tục, xuất bản 33 số báo. Các bài báo, số báo được tổ chức theo sát từng giai đoạn tác chiến của chiến dịch, nhịp độ của tờ báo do nhịp thở của chiến trường quyết định.
33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ năm 1954 đã trở thành một hiện tượng đặc biệt không chỉ trong lịch sử báo chí Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Chỉ với lực lượng nòng cốt 5 người, những chiến sĩ làm báo đã kề vai sát cánh cùng người lính ở mặt trận để làm nên những số báo có sức chiến đấu cao. Các số báo không chỉ hấp dẫn về nội dung mà còn đa dạng về thể loại, hình thức thể hiện, từ: Tin sâu, tin vắn, xã luận, tường thuật, tin tổng hợp, ghi nhanh, bút ký, thơ, tranh đả kích, tranh cổ động... Trong đó, tranh cổ động do họa sĩ Nguyễn Bích sáng tác đã tạo được dấu ấn sâu đậm và mang lại hiệu quả lớn trong tuyên truyền, cổ vũ, động viên tinh thần quyết chiến, quyết thắng của quân và dân ta.
    |
 |
| Tranh cổ động in trong số báo 134 ngày 20-3-1954. |
Trong kháng chiến chống Pháp, khi công nghệ làm báo cũng như phim ảnh còn thô sơ, hạn chế, tranh cổ động trở thành vũ khí tuyên truyền hiệu quả, góp phần làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến-như các nhà nghiên cứu đã khẳng định. Với điều kiện in ấn thô sơ và mục đích phục vụ bạn đọc bộ đội và nhân dân, các tác phẩm tranh cổ động trên 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ mang tính khái quát đặc trưng của thể loại, trực quan, dễ hiểu và có tính chiến đấu, cổ vũ tinh thần cao. PGS, TS Quách Thị Ngọc An (Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương) khi nghiên cứu về 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ đã nhận xét: “Tranh cổ động của Nguyễn Bích vượt khỏi tả thực, trở thành ngọn lửa khí phách, gói trọn tinh thần thời đại”.
Trong 33 số báo, tranh cổ động xuất hiện trên các số báo trong những giai đoạn khác nhau: Bao vây và chuẩn bị tấn công địch; các đợt tiến công của ta vào cứ điểm địch ở Điện Biên Phủ; chiến dịch toàn thắng.
Số báo 125 ra ngày 24-2-1954 in kèm tranh với khẩu hiệu “Nêu cao quyết tâm vượt qua mọi gian khổ, khắc phục mọi khó khăn, hợp đồng chặt chẽ, chiến đấu liên tục; đánh chắc tiến chắc, tiêu diệt toàn bộ quân địch ở Điện Biên Phủ!”. Tranh vẽ hình ảnh trung tâm là hai chiến sĩ, một người phất cao lá cờ “Quyết chiến, quyết thắng” có in chân dung Bác Hồ, một người giơ cao khẩu súng. Xung quanh là hình ảnh quân ta đang đầy khí thế tiến công địch; phía bên kia là hình ảnh quân địch thảm bại, đầu hàng. Khẩu hiệu, nội dung cũng như bố cục và sắc màu tương phản của bức tranh đã tạo cho người xem sự phấn chấn, khí thế chiến đấu và niềm tin, quyết tâm chiến thắng.
|
 |
| Tranh cổ động in trong số báo 125 ra ngày 24-2-1954. |
Giai đoạn quân ta tổ chức các đợt tiến công vào hệ thống cứ điểm của địch ở Điện Biên Phủ, trên số báo 134 ngày 20-3-1954 có in bức tranh cổ động kèm khẩu hiệu: “Quyết tâm liên tục chiến đấu vượt mọi khó khăn gian khổ để tiêu diệt toàn bộ quân địch ở Điện Biên Phủ”. Trung tâm là hình ảnh chiến sĩ giữ chắc tay súng, giơ cao lá cờ đỏ sao vàng quyết chiến, quyết thắng nổi bật giữa đông đảo chiến sĩ hô to quyết tâm và nhân dân đang cổ vũ, hoan hô. Trên những hình vẽ quân địch bại trận là thông tin kết quả sau hai đợt tấn công vào Điện Biên Phủ: “Ta đã tiêu diệt 5.000 quân địch, hạ 50 máy bay, phá hủy 7 kho đạn và ét xăng, 5 xe tăng”. Trước khi bước vào giai đoạn quan trọng quyết định của chiến dịch, hình ảnh và những khẩu hiệu quyết tâm, thông tin chiến thắng đã như tiếng kèn xung trận tiếp thêm sức mạnh cho toàn quân ta.
Đến số báo 148 ra ngày 16-5-1954 nổi bật với bức tranh cổ động mừng chiến thắng với khẩu hiệu “Chiến dịch Điện Biên Phủ vĩ đại đã toàn thắng!” cùng trích lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Đại thắng Điện Biên Phủ mới chỉ là bước đầu chúng ta phải kiên quyết kháng chiến để giành lấy độc lập thống nhất dân chủ hòa bình”. Bên trái tranh vẫn là hình ảnh trung tâm người chiến sĩ giơ cao lá cờ đỏ sao vàng, trên vai có con chim bồ câu trắng, sau lưng phía xa xa là đồng bào đang hân hoan trong vòng xòe và băng rôn “Hoan nghênh các chiến sĩ anh dũng Điện Biên Phủ”. Sau lá cờ Tổ quốc tung bay là hình ảnh quốc kỳ các nước bạn Trung Quốc, Liên Xô, Triều Tiên... Bên phải tranh là thông tin chiến sự với thành tích chiến đấu của quân ta tại Điện Biên Phủ. Với cách phối hợp hình vẽ và khẩu hiệu, thông tin; trình bày nhấn nhá, văn phong mạnh mẽ, dứt khoát và thông tin nổi bật có sức hút, bức tranh đã hoàn toàn phát huy được hiệu quả thông tin tuyên truyền một cách sinh động, trực quan, súc tích, hấp dẫn người xem.
|
 |
| Tranh cổ động in trong số báo 148 ra ngày 16-5-1954. |
Có thể thấy, tranh cổ động trong 33 số Báo QĐND tại Mặt trận Điện Biên Phủ đều tập trung vào thể hiện hình tượng người chiến sĩ Điện Biên giương cao ngọn cờ quyết chiến, quyết thắng. Các tác phẩm tranh cổ động đã trở thành vũ khí sắc bén hòa chung dòng chảy và sứ mệnh của báo chí cách mạng và tranh cổ động trong kháng chiến chống Pháp, phụng sự Tổ quốc, nhân dân.
72 năm đã qua nhưng tinh thần của Chiến thắng Điện Biên Phủ vẫn luôn là niềm tự hào, cổ vũ, động viên thế hệ hôm nay về truyền thống anh hùng dân tộc, lòng biết ơn và khát vọng cống hiến. Và 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị không chỉ của một di sản của báo chí mà còn là di sản lịch sử, văn hóa, tinh thần, minh chứng cho giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc.
HOÀNG DƯƠNG