Trước hết phải gắn cái mới với cái cũ. Không một nước nào có thể tiến triển được mà lại xem thường quá khứ của chính mình. Quá khứ luôn áp đặt quá trình phát triển tiếp theo của đất nước. Truyền thống văn hóa hàng ngàn năm và năm 2025 với những cái được, chưa được, bài học kinh nghiệm rút ra sẽ áp đặt quá trình phát triển trong năm 2026. Năm Ất Tỵ 2025 đầy khó khăn, thách thức do thiên tai và tình hình thế giới phức tạp. Kết thúc năm 2025 đồng nghĩa với đi trên chặng đường 40 năm đổi mới, chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, phát triển mạnh mẽ, toàn diện hơn so với những năm trước đổi mới. Đất nước có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế, uy tín quốc tế chưa từng có. Tài sản quý báu của cái cũ là bài học và của cái mới là “phép thử”, thước đo trình độ, trí tuệ, bản lĩnh, tầm nhìn, cách nhìn, tư duy, sự thích ứng của tổ chức, cá nhân trong một thế giới đang trải qua những biến động, thay đổi có tính thời đại, những diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường.
Bàn cái mới trong năm mới mà không nói đến yếu tố tự nhiên để “thuận thiên”, “trời chiều” và hài hòa thiên thời-địa lợi-nhân hòa là bất ổn. Phải nói đến đất trời vì một năm khởi đầu từ mùa xuân, mùa biểu trưng cho sức trẻ, sự tươi mới, đâm chồi nảy lộc, ra hoa kết trái. Mùa xuân Bính Ngọ 2026 không đơn thuần với những cái mới như mọi mùa xuân, mà mang chở một sinh khí mới, khí thế mới, khát vọng mới, niềm tin mới, quyết tâm mới, mở đầu nhiệm kỳ Đại hội XIV mà Đảng ta gọi đây là thời điểm dân tộc ta bước vào kỷ nguyên phát triển mới xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, bước lên đài vinh quang, sánh vai với các cường quốc năm châu, sải bước cùng thời đại. Mùa xuân đất trời hòa quyện vào mùa xuân của Đảng. Đảng ta bước sang tuổi 96 với kho tàng kinh nghiệm, là hành trang để chuẩn bị kỷ niệm 100 năm Ngày thành lập Đảng.
Phải nói đến quan niệm dân gian về năm con ngựa, vì “mất dân gian là mất hồn dân tộc”. Nói đến năm Bính Ngọ 2026 với biểu tượng con ngựa, trước hết và xuyên suốt phải nói đến “Mã đáo thành công”. Là năm con ngựa, cái mới của đất nước, của dân tộc phải bắt đầu từ ý chí mới, niềm tin mới, sức mạnh mới, ý tưởng mới; sự vận động mạnh mẽ, vượt qua thử thách, đầy đam mê, tham vọng và nhiệt huyết; đầy khí chất, bứt phá khởi nghiệp, phát triển mạnh mẽ hứa hẹn một năm sôi động, tràn đầy năng lượng. Ngựa là nhanh nhẹn, thông minh, phóng khoáng, tự do, sức sống mãnh liệt. Ngựa là biểu tượng của Mặt trời thuộc hành hỏa (lửa) tượng trưng cho sức nóng-giờ nóng nhất giữa trưa là giờ Ngọ, tháng Ngọ nóng nhất (tháng 5 lịch trăng) có Tết Đoan Ngọ.
Tư duy biểu tượng, minh triết dân gian với những diễn giải trên tuy không mới nhưng đáng để tiếp tục suy ngẫm về con người, dân tộc và đất nước. Tạm dẫn một vài năm Ngọ để chúng ta chia vui khi nhận ra cách nhìn dân gian là một kinh nghiệm quý. Năm Bính Ngọ 1786, Nguyễn Huệ ra Bắc đại phá quân Trịnh, mở đường thống nhất đất nước. Năm Canh Ngọ 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời lãnh đạo dân tộc ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Năm Giáp Ngọ 1954, Chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu.
Từ biểu tượng ngựa và năm con ngựa, câu chuyện đổi mới trong năm mới 2026 được tiếp tục bằng những tư duy đổi mới trong Văn kiện Đại hội XIV. Điều này xuất phát từ đòi hỏi của thực tế khách quan, của thế giới với những thay đổi nhanh chóng mang tính thời đại, hàng đầu là sự phát triển như vũ bão của khoa học, công nghệ mà lõi cốt là trí tuệ nhân tạo (AI). Trong bối cảnh đó, nếu ta say sưa với cái cũ, “ngủ quên trên vòng nguyệt quế”, không chịu thay đổi mà dừng lại hay đi chậm là tụt hậu.
Điểm mới đầu tiên và xuyên suốt trong Văn kiện Đại hội XIV là chủ đề đại hội: “Dưới lá cờ vẻ vang của Đảng, chung sức, đồng lòng thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030; tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin, tiến mạnh trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, vì hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”. Chủ đề đại hội cho thấy sự kết nối quá khứ, hiện tại với tương lai để thực hiện mục tiêu 5 năm (2026-2030) và định hướng, định hình tầm nhìn đến kỷ niệm 100 năm thành lập nước và xa hơn. Chủ đề toát lên niềm tin, lạc quan, phấn chấn, một tinh thần bứt phá mạnh mẽ với năng lượng của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân vượt mọi khó khăn, thách thức với ham muốn và mong ước lớn.
Gần 20 điểm mới trong Báo cáo chính trị Đại hội XIV liên quan tới khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; kinh tế tư nhân; phát triển văn hóa và con người; xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại; đột phá phát triển công nghiệp quốc phòng; xây dựng Đảng văn minh và công tác cán bộ; sức mạnh của nhân dân và khối đại đoàn kết toàn dân tộc v.v..
Xâu chuỗi những điểm mới đó lại, nhìn một cách bao quát, xuyên suốt và gốc rễ thì cái mới, tư duy đổi mới của Đảng trong Văn kiện Đại hội XIV lần này chính là văn hóa và con người. Nói đến văn hóa là nói đến con người. Mọi việc đều do con người làm ra. Chủ thể của thể chế, kinh tế, vũ khí, khoa học, công nghệ, AI là con người và thước đo trình độ con người lại chính là văn hóa. Xây dựng Đảng văn minh và hệ thống chính trị thì cán bộ là gốc của mọi công việc, công tác cán bộ là “then chốt của then chốt”. Mọi việc thành hay bại đều do cán bộ có văn hóa hay không. Tư duy mới cho thấy văn hóa là nền bản của sự phát triển, của đổi mới. Phát triển, đổi mới là chuyển biến một cấu trúc xã hội bền vững vì mục tiêu văn hóa và được tạo dựng trên nền gốc văn hóa.
Cái mới lần này ở chỗ gắn văn hóa với phát triển; coi văn hóa không chỉ ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội mà còn là nguồn lực, động lực để phát triển kinh tế và vì mục đích của cuộc sống. Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa, sức mạnh, bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước. Văn hóa nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn. Như vậy, văn hóa không chỉ là “đầu vào”, “đầu ra” mà còn ở “bên trong” của đổi mới và phát triển, tức là nguồn lực nội sinh điều tiết sự phát triển. Nguồn lực nội sinh là lòng yêu nước, tình cảm, lý tưởng cách mạng, nhân cách mà hạt nhân là tinh thần trách nhiệm, tinh thần tự tin, tự chủ, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.
Văn kiện Đại hội XIV khẳng định nhân dân là trung tâm, là chủ thể sáng tạo, khách thể hưởng thụ và chuyển tải giá trị văn hóa, tức sự nghiệp đổi mới là của quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng. “Quốc bảo lòng dân”, ý dân, sức dân, quyền dân, kinh nghiệm của dân là sức mạnh văn hóa và con người để phát triển đất nước; đó là sự phát triển nội sinh bằng sinh khí, sinh lực của cá nhân và toàn dân tộc. Ý Đảng-lòng dân, lòng dân-ý Đảng gắn quyện vào nhau là sức mạnh, giá trị văn hóa vô địch, trường tồn.
Câu chuyện đổi mới trong năm mới cho thấy cái nổi bật trong sự nghiệp đổi mới, trong xã hội xã hội chủ nghĩa là văn hóa. Trên nền kinh tế thì văn hóa chứ không phải kinh tế đóng vai trò quyết định luận. Phương thức hoạt động kinh tế lệ thuộc vào phương thức sinh hoạt văn hóa. Văn hóa là nội lực tự sinh của sự phát triển và phát triển vì hạnh phúc của nhân dân. Cái mới đó trong Văn kiện Đại hội XIV là sự khẳng định “văn hóa còn thì dân tộc còn”.
PGS, TS BÙI ĐÌNH PHONG