Bản lĩnh văn hóa được hiểu là năng lực tự chủ, khả năng chọn lọc và thái độ kiên định của một cá nhân (hoặc cộng đồng) trước các tác động phức tạp từ môi trường bên ngoài. Nó đóng vai trò là một "bộ lọc" giúp cá nhân, tập thể tiếp thu những giá trị tiến bộ, đồng thời quyết liệt khước từ những hành vi lệch chuẩn, phản cảm hoặc độc hại.

Từ khái niệm ngắn gọn này ta có thể hình dung, bản lĩnh văn hóa được xây dựng trên một sơ đồ tam giác với 3 cạnh bền vững. Cạnh thứ nhất là trí tuệ văn hóa hay còn được gọi là nhận thức. Đó là sự hiểu biết về các chuẩn mực đạo đức, quy định pháp luật và lòng tự tôn, truyền thống của gia đình, làng xã, dân tộc... Đây là nền tảng để làm nên giá trị của một con người sống trong xã hội văn minh. Cạnh thứ hai của tam giác ấy là bản sắc văn hóa. Đó là sự gắn kết tri thức văn hóa được tiếp nhận với những giá trị tốt đẹp của truyền thống (lễ độ, chừng mực, nhân văn) của con người trong ứng xử. Đây là "neo" giữ con người không bước qua ranh giới của văn hóa và phi văn hóa. Và cạnh thứ ba của tam giác ấy chính là bản lĩnh hành vi. Đó chính là khả năng chuyển hóa nhận thức thành hành động thực tế.

leftcenterrightdel

Năm mới, bản lĩnh văn hóa mới!. Minh họa: QUANG CƯỜNG 

Đến đây, ta có thể hiểu, bản lĩnh văn hóa giống như một “ngọn hải đăng” giữa biển động. Sóng dữ của tâm lý đám đông có thể gào thét xung quanh, nhưng “ngọn hải đăng” ấy vẫn đứng vững và giữ cho ánh sáng của sự tỉnh táo không bao giờ tắt. Bản lĩnh này không phải là sự cứng nhắc mà là một sự "tự do trong kỷ luật".

Khi soi vào những đặc trưng này, chúng ta thấy, phần đông mọi người trong xã hội chúng ta đã nhận thức khá đầy đủ về bản lĩnh văn hóa, đồng thời có sự tiếp biến phù hợp với đặc trưng nghề nghiệp, công việc và cuộc sống.

Chẳng hạn, một người nào đó là công dân Việt Nam có thời gian dài học tập, công tác ở nước ngoài, đã hòa nhập với công việc và cộng đồng nước sở tại để tồn tại, phát triển bằng phông văn hóa của người Việt được tích lũy từ bé, nhưng cũng tiếp nhận văn hóa của người bản địa để thích nghi với điều kiện mới. Thế nhưng khi về Việt Nam, người ấy không đưa những giá trị văn hóa tiếp nhận được từ nước ngoài để ứng xử với mọi người ở quê hương. Điều này cho thấy người đó đã xây dựng được bản lĩnh văn hóa. Đó là biết chọn cái hay của người khác để làm giàu cho cái vốn của mình. Người có bản lĩnh không sợ hội nhập, vì họ biết cái gì là "biến" để phù hợp và cái gì là "hằng" vốn không bao giờ thay đổi.

Trong dòng chảy ấy lại có những người không ứng dụng bản lĩnh văn hóa vào cuộc sống, thậm chí vô văn hóa và hậu quả để lại là rất lớn. Về vấn đề này, trong xã hội đã xuất hiện nhiều ví dụ điển hình, dễ nhận thấy. Ngày 26-1, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội đã ra quyết định tạm giữ hình sự đối với 5 đối tượng về hành vi gây rối trật tự công cộng. Trước đó, vào khoảng 0 giờ 45 phút ngày 24-1, nhóm 5 đối tượng này rủ nhau đi “bão”, ăn mừng chiến thắng của đội tuyển U.23 Việt Nam trước đội tuyển U.23 Hàn Quốc. Khi đi đến khu vực hầm Kim Liên, nhóm này đã giả vờ xô đẩy để sàm sỡ các cô gái trẻ.

Khoảng một năm trước, tối 5-1-2025, sau khi đội tuyển Việt Nam giành chiến thắng 3-2 trước đội tuyển Thái Lan trong trận chung kết lượt về Giải vô địch bóng đá Đông Nam Á-ASEAN Cup 2024, nhiều người ở các thành phố lớn của nước ta đã đổ ra đường ăn mừng. Lúc ấy đường phố trở nên tắc nghẽn, hỗn loạn, tiếng xe máy gầm rú, xen lẫn những tiếng nói tục, chửi bậy; nhiều người không đội mũ bảo hiểm khi điều khiển xe máy chở 3, 4 người phi như tên bắn, rồi nẹt pô, đánh võng gây nguy hiểm cho người khác. Một số thiếu nữ lại chọn cách ăn mặc phản cảm, lố lăng, đứng trên yên xe, capo ô tô nhảy múa, hò hét điên cuồng. Nhiều thiếu nữ ăn mặc phản cảm và “biểu diễn” các điệu múa ngay trên vạch kẻ đường dành cho người đi bộ để quay clip. Thậm chí, có cô gái quá khích còn khỏa thân giữa phố đông người... Nhiều TikToker, Facebooker, YouTuber... lợi dụng hiện tượng này để bắt trend tranh thủ làm quảng cáo rồi tung lên mạng xã hội. Đặc biệt, có kẻ lợi dụng “đi bão” để thực hiện các mưu đồ xấu. Sau “đi bão”, đô thị xuất hiện biển rác, cảnh quan, môi trường bị vùi dập... Mấy năm gần đây, hành động “đi bão” ăn mừng chiến thắng trong bóng đá ngày càng xuất hiện những hành vi phản cảm, thậm chí vi phạm pháp luật cần ngăn chặn kịp thời.

Theo nghiên cứu của các nhà tâm lý học, trong đám đông, cảm xúc của cá nhân có thể được định hình bởi cộng đồng mà người ta gọi là hùa theo hoặc a dua. Các nhà khoa học tâm lý đã chỉ ra, âm thanh lớn (đặc biệt là âm nhạc với nhịp điệu nhanh, sôi động) kích hoạt hạch nền não (basal ganglia)-cơ quan phụ trách một phần cảm xúc và chức năng vận động của con người. Sự kích hoạt ấy khiến con người sản sinh hormone endorphin nhiều hơn, làm tăng hưng phấn, lấn át các giác quan và khả năng tư duy logic.

Trong lịch sử văn hóa người Việt, các nghi thức, lễ hội mừng công, mừng mùa màng tươi tốt, bội thu hoặc mừng chiến thắng giặc ngoại xâm đã trở thành truyền thống được lưu giữ trong cộng đồng và đến nay trở thành lễ hội mang giá trị văn hóa, giáo dục rất ý nghĩa. Đây chính là căn cốt để tạo nên bản lĩnh văn hóa của mỗi công dân.

Như vậy, bản lĩnh văn hóa không phải là một khái niệm trừu tượng mà là "thẻ căn cước" của mỗi người khi bước chân ra xã hội. Trong những đêm phố phường rực đỏ màu cờ, bản lĩnh văn hóa chính là ranh giới mong manh nhưng bền vững giữa một người hâm mộ nhiệt thành và một kẻ gây rối quá khích.

Niềm vui tập thể (collective joy) là một món quà tinh thần quý giá, nhưng nó chỉ thực sự trọn vẹn khi được đặt trên nền tảng của sự tự trọng và thượng tôn pháp luật. Chúng ta không thể ngăn trái tim mình đập rộn ràng trước chiến thắng của đội nhà, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể điều khiển đôi tay mình lái xe an toàn, điều khiển lời nói của mình văn minh và giữ cho tâm thế mình không bị cuốn trôi vào những xung đột thấp kém.

Năm mới, trước những vận hội mới của đất nước và thể thao nước nhà, hãy để mỗi cuộc "đi bão" trở thành một cuộc diễu hành của cái đẹp và lòng tự hào. Hãy để mỗi bạn trẻ đều là một "ngọn hải đăng" tự thắp sáng bản lĩnh văn hóa của chính mình. Bởi suy cho cùng, chiến thắng vang dội nhất không chỉ nằm trên bảng tỷ số các trận đấu mà nằm ở cách một dân tộc ăn mừng chiến thắng đó trong sự văn minh và tự trọng.

Năm mới, hãy cùng định nghĩa lại bản lĩnh trẻ bằng một bản lĩnh văn hóa mới hướng tới sự tử tế và trách nhiệm!

Đại tá, TS NGUYỄN ĐỨC ĐỘ