PGS, TS NGUYỄN THẾ KỶ, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Tổng giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương:
Trách nhiệm xã hội của người làm báo
Kỷ nguyên số và AI đã, đang và tiếp tục tạo ra những bước đột phá toàn diện, mang đến cho các cơ quan báo chí những công cụ và công nghệ đắc lực để tối ưu hóa quy trình sản xuất, xử lý dữ liệu, giúp cho dòng chảy tin tức trở nên nhanh chóng, tức thời và mang tính cá nhân hóa cao. Nhưng đây cũng chính là phép thử rất lớn đối với công tác tư tưởng, báo chí, truyền thông trong thời đại mới. Sự can thiệp sâu của AI đặt nền báo chí trước những rủi ro chưa từng có về độ xác thực thông tin. Nguy cơ thao túng từ các sản phẩm mang tính ảo giác, tin giả tinh vi (như deepfake) cùng sự đan xen giữa tự động hóa và biên tập thủ công đang thách thức nghiêm trọng tính minh bạch. Trong bối cảnh đó, nhiệm vụ bảo vệ quyền riêng tư, giữ vững đạo đức nghề nghiệp cũng như trách nhiệm xã hội của người làm báo và các cơ quan báo chí lại càng trở nên cốt lõi.
Báo chí cách mạng Việt Nam ngoài chức năng thông tin còn có chức năng tuyên truyền, định hướng tư tưởng, hành vi và đạo đức cho công chúng. Nếu lạm dụng, phó mặc hoàn toàn cho AI, thông tin được tạo ra rất dễ rơi vào trạng thái vô cảm, "tự nhiên chủ nghĩa" (phản ánh sự việc một cách cơ học, lạnh lùng, thiếu đi lăng kính nhân văn của con người). Hệ lụy là nguy cơ coi thường, thậm chí chà đạp lên thể diện, nhân phẩm con người và làm xói mòn các giá trị đạo đức xã hội.
So với một nhà báo thực thụ, AI không thể dấn thân trực tiếp, không “mắt thấy, tai nghe, tay sờ” hiện thực. Nhà báo bắt buộc phải dùng sự thật khách quan làm sinh mệnh. Việc nhà báo có mặt tại hiện trường không chỉ để ghi nhận sự kiện, mà sâu xa hơn là để dùng tư duy, sự nhạy cảm chính trị bóc tách đâu là "hiện tượng", đâu là "bản chất" thực sự của vấn đề. AI, dù có kho dữ liệu khổng lồ, chỉ có thể tổng hợp thông tin bề mặt, không thể thay thế sự rung cảm và năng lực nhận thức bản chất xã hội của con người.
Người làm báo cách mạng không chỉ là người truyền tải thông tin mà còn là những chiến sĩ tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Bởi vậy, trọng trách của các nhà báo là vừa phải làm chủ công nghệ, vừa phải trau dồi, rèn luyện bản lĩnh chính trị, bản lĩnh văn hóa, năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Xã hội càng hiện đại, công nghệ càng bùng nổ thì lại càng đòi hỏi khắt khe những người làm báo có lý tưởng vững vàng, có ngòi bút sắc bén và có trách nhiệm sâu sắc với Tổ quốc, với nhân dân.
--------------
PGS, TS BÙI HOÀI SƠN, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội:
Phẩm chất không thể thay thế
Trong kỷ nguyên AI, báo chí đang đứng trước những biến đổi sâu sắc chưa từng có. Công nghệ có thể giúp nhà báo xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian rất ngắn, gợi ý cấu trúc bài viết, hỗ trợ biên tập, dịch thuật, kiểm chứng thông tin ban đầu, thậm chí tạo ra những sản phẩm truyền thông đa phương tiện với tốc độ nhanh hơn trước rất nhiều. Nhưng càng đi sâu vào thế giới số, chúng ta càng nhận ra một điều căn cốt: Báo chí không chỉ là sản phẩm của thông tin, mà trước hết là sản phẩm của sự thật, trách nhiệm, lương tri và trải nghiệm sống. Chính ở đó, bản lĩnh hiện trường trở thành phẩm chất không thể thay thế của người làm báo.
AI có thể tổng hợp dữ liệu, nhưng không thể thay con người đi qua một vùng lũ vừa rút để nhìn thấy ánh mắt thẫn thờ của người dân bên mái nhà đổ nát. AI có thể tạo ra hình ảnh, nhưng không thể thay thế khoảnh khắc người phóng viên bấm máy giữa mưa bom, bão, lũ, dịch bệnh, nơi sự thật hiện lên không chỉ bằng ánh sáng và bố cục mà bằng cả hơi thở nóng hổi của đời sống. Một bức ảnh được phóng viên ghi lại tại hiện trường, một câu trả lời có được từ cuộc phỏng vấn trực tiếp, một chi tiết nhỏ quan sát bằng mắt, nghe bằng tai, cảm bằng trái tim nhiều khi có sức lay động lớn hơn hàng nghìn dòng dữ liệu được xử lý lạnh lùng bởi thuật toán.
Sự có mặt của nhà báo tại nơi sự kiện diễn ra chính là một hình thức kiểm chứng quan trọng nhất. Nhà báo không chỉ nghe kể lại, không chỉ tiếp nhận thông tin qua màn hình, mà trực tiếp quan sát, đối chiếu, hỏi lại, kiểm tra, tiếp xúc với nhân chứng, với hồ sơ, với không khí thực tế của sự kiện. Báo chí không phải chỉ để nói rằng “đã xảy ra chuyện gì”, mà còn phải giúp xã hội hiểu “con người ở trong câu chuyện ấy ra sao”. Chỉ khi đến với đời sống, nhà báo mới thấy đằng sau một con số là một phận người, đằng sau một sự kiện là những niềm vui, nỗi đau, hy vọng, mất mát, khát vọng rất cụ thể. Chính sự hiện diện ấy giúp người làm báo viết bằng trách nhiệm chứ không phải bằng sự vô cảm; phản ánh bằng sự thấu hiểu chứ không phải bằng cái nhìn bàng quan; đấu tranh với cái sai nhưng vẫn giữ được lòng nhân ái đối với con người.
Công nghệ càng phát triển, báo chí càng cần hiện đại. AI có thể là công cụ mạnh mẽ, nhưng nhà báo mới là chủ thể đạo đức, chủ thể trách nhiệm và chủ thể sáng tạo. Nhà báo hôm nay cần làm chủ AI, làm chủ dữ liệu, làm chủ nền tảng số, nhưng đồng thời phải giữ được đôi chân bám đất, đôi mắt nhìn thẳng vào sự thật và trái tim biết rung động trước nhân dân. Bản lĩnh hiện trường, xét đến cùng, là bản lĩnh bảo vệ sự thật, bảo vệ con người và bảo vệ niềm tin trong một thời đại mà sự thật có thể bị làm giả, cảm xúc có thể bị thao túng và niềm tin có thể bị thử thách từng ngày.
-------------------
TS LÊ ĐÌNH HẢI, Viện Báo chí - Truyền thông và Khoa học liên ngành, Trường Đại học Khoa học (Đại học Thái Nguyên):
Kiến tạo không gian thông tin lành mạnh
Trong thời đại số, chủ quyền số không đơn thuần là vấn đề công nghệ mà đã trở thành một bộ phận quan trọng của chủ quyền quốc gia. Khi dữ liệu được xem là nguồn tài nguyên chiến lược và dòng chảy thông tin có sức ảnh hưởng sâu rộng đến mọi mặt của đời sống xã hội, việc làm chủ không gian số trở thành yêu cầu cấp thiết đối với mỗi quốc gia.
Thực tiễn cho thấy, sự phụ thuộc quá lớn vào các nền tảng xuyên biên giới có thể làm gia tăng nguy cơ mất an toàn thông tin, rò rỉ dữ liệu và tác động đến khả năng định hướng dư luận xã hội. Trong môi trường số, thông tin không chỉ phản ánh hiện thực mà còn có khả năng định hình nhận thức, chi phối niềm tin và tác động trực tiếp đến hành vi của công chúng. Bởi vậy, bảo vệ chủ quyền số cũng chính là bảo vệ lợi ích quốc gia, bảo vệ sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước trong bối cảnh mới.
Đặc biệt, cùng với sự bùng nổ của mạng xã hội, tin giả, thông tin sai lệch và các hoạt động thao túng dư luận ngày càng diễn biến phức tạp, tinh vi. Trong bối cảnh đó, báo chí cách mạng Việt Nam cần tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong trong xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, bảo vệ lợi ích quốc gia và củng cố niềm tin xã hội. Mỗi thông tin được kiểm chứng khách quan, mỗi tác phẩm báo chí có giá trị không chỉ góp phần giúp công chúng nhận diện sự thật mà còn tạo dựng “lá chắn” trước những tác động tiêu cực của các nguồn tin thiếu kiểm chứng. Để thực hiện tốt sứ mệnh đó, báo chí cách mạng cần chủ động tham gia xây dựng hệ sinh thái số Việt Nam. Chuyển đổi số trong lĩnh vực báo chí không chỉ dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ vào quy trình sản xuất và phân phối nội dung mà còn là quá trình làm chủ dữ liệu, phát triển các nền tảng số trong nước và khai thác hiệu quả những công nghệ mới, đặc biệt là AI. Việc phát triển các nền tảng số Việt Nam không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của báo chí trong nước mà còn làm giảm sự phụ thuộc vào các nền tảng nước ngoài, qua đó tăng cường năng lực bảo đảm an ninh thông tin và chủ quyền số quốc gia.
Bên cạnh đó, đội ngũ người làm báo ngoài bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng và kỹ năng tác nghiệp chuyên nghiệp còn cần được trang bị năng lực số, tư duy dữ liệu và khả năng thích ứng với sự phát triển của công nghệ. Đây là nền tảng để báo chí tiếp tục phát huy vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, góp phần bảo vệ chủ quyền số, giữ vững lợi ích quốc gia và xây dựng một không gian thông tin an toàn, lành mạnh, vì sự phát triển của đất nước.
HÀ AN - XUÂN THỨ (ghi)
Ảnh trong trang do nhân vật cung cấp