Dấu ấn lịch sử từ những bến sông
Trong cuộc trả lời phỏng vấn Báo Quân đội nhân dân lần cuối cùng vào năm 2008 trước khi qua đời, nhà văn, nhà Nam Bộ học Sơn Nam đã khẳng định: Muốn hiểu về văn hóa Sài Gòn-Gia Định-TP Hồ Chí Minh, phải bắt đầu từ những dòng sông, bến nước.
Từ hơn 3 thế kỷ trước, khi lớp người khẩn hoang đi theo các dòng sông, con nước tiến về phương Nam, vùng đất Sài Gòn-Gia Định-Chợ Lớn đã hiện ra như một không gian mở của mênh mông sông nước, kênh rạch. Chính hệ thống thủy lộ ấy là tiền đồ tạo nên diện mạo kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng đất mà sau này trở thành đô thị lớn nhất phía Nam. Theo nhà văn, nhà Nam Bộ học Sơn Nam, lịch sử của thành phố này là câu chuyện của những dòng sông. Ông dẫn sách “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức, mô tả vùng đất này là trung tâm giao thương, tàu ghe qua lại đông đúc, hàng hóa từ nhiều vùng hội tụ. Những ghi chép ấy đã khẳng định sự phồn thịnh của một vùng đất mang đặc trưng sông nước rõ rệt. Trải qua bao thăng trầm lịch sử và thiên biến thời gian, đến nay, TP Hồ Chí Minh vẫn lưu giữ tên gọi các địa danh từ thời xa xưa, bắt đầu bằng chữ “Bến”: Bến Nghé, Bến Thành, Bến Dược, Bến Nhà Rồng, Bến Bình Đông, Bến Bạch Đằng...
Bến Nghé gắn với những ngày đầu hình thành đô thị Sài Gòn-Gia Định. Bến Thành gợi nhớ một thương cảng cổ và một ngôi chợ trở thành biểu tượng của thành phố. Bến Bình Đông lưu giữ ký ức về những ghe hàng chở hoa trái, nông sản từ miền Tây Nam Bộ lên phố thị. Bến Bạch Đằng là chứng nhân của bao biến thiên lịch sử. Bến Nhà Rồng là nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành bước xuống con tàu Amiral Latouche-Tréville ngày 5-6-1911 để ra đi tìm đường cứu nước...
Trong các công trình nghiên cứu về từ nguyên, học giả An Chi lý giải, chữ “bến” chính là một “mã văn hóa” đặc biệt của đất và người Sài Gòn-Gia Định. Trong văn chương, nghệ thuật, bến là nơi gặp gỡ, nơi chia tay, nơi bắt đầu một hành trình và cũng là nơi trở về. Hình tượng ấy phản ánh và phản chiếu nét lịch sử văn hóa của vùng đất phương Nam, luôn mở lòng đón nhận những dòng người, những luồng văn hóa và những cơ hội mới đến từ muôn phương. Từ các bến sông hình thành nên tập quán sinh hoạt “trên bến dưới thuyền”, một trong những phong tục tiêu biểu của người Sài Gòn-Gia Định. Đó vừa là phương thức giao thông, trao đổi hàng hóa, vừa là môi trường hun đúc nên tính cách cởi mở, hào sảng, nghĩa tình và năng động của con người qua các thế hệ...
Trong những năm tháng chiến tranh, hệ thống sông rạch, bến nước trở thành những phòng tuyến quân sự đặc biệt quan trọng. Trên những con sông ấy, biết bao chuyến vận tải bí mật đã vượt qua mưa bom, bão đạn; hàng loạt trận đánh kinh thiên động địa của Đặc công Rừng Sác khiến kẻ thù khiếp sợ. Trên những bến nước ấy, biết bao người mẹ tiễn con, người vợ tiễn chồng, người yêu tiễn nhau lên đường ra trận. Trong những cánh rừng ngập mặn ven sông, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng chiến đấu, hy sinh để bảo vệ từng tấc đất của thành phố thân yêu. Máu xương của thế hệ ông cha đã tan trong phù sa, hòa cùng sóng nước, linh hồn đã hóa linh khí quốc gia, hun đúc nguồn sinh khí cho thành phố văn minh, hiện đại, nghĩa tình...
Vì thế, hôm nay, ngồi trên du thuyền lướt dọc dòng sông lấp lánh ánh đèn giữa lòng đô thị hiện đại, chúng ta càng thấu hiểu chiều sâu của ký ức dân tộc, của những dòng chảy từ văn hóa tri ân và khát vọng.
Vị thế và khát vọng vươn khơi
Ngày 2-7-1976, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI đã quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn-Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Đó là một quyết định mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt, hội tụ tình cảm, lòng biết ơn và niềm tôn kính vô hạn của đồng bào, chiến sĩ cả nước cũng như bạn bè yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trước khi Quốc hội chính thức thông qua quyết định này, tên gọi “Thành phố Hồ Chí Minh” đã xuất hiện trong tâm thức, tình cảm của nhân dân. Báo Quân đội nhân dân số ra ngày 1-5-1975, chỉ một ngày sau khi Sài Gòn hoàn toàn giải phóng, bài báo với dòng tít lớn “Thành phố Hồ Chí Minh đã hoàn toàn giải phóng” được đăng trang trọng trên trang nhất. Sau nửa thế kỷ nhìn lại, ngẫm lại, đội ngũ những người làm báo càng thêm khâm phục, tự hào về bản lĩnh, sự nhạy bén của các nhà báo-chiến sĩ thế hệ cha anh. Chi tiết ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài nghiệp vụ báo chí thông thường. Đó là minh chứng cho thấy ý tưởng lấy tên Bác Hồ kính yêu đặt cho thành phố đã được nung nấu từ lâu trong toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta...
Từ một thành phố bước ra khỏi chiến tranh với muôn vàn khó khăn, TP Hồ Chí Minh đã vươn lên trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước; đóng góp lớn cho ngân sách quốc gia; là đầu tàu về đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.
Phát biểu tại Hội nghị nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, diễn ra ngày 6-6-2026, đồng chí Trần Lưu Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, những di sản và giá trị lịch sử cha ông để lại chính là tài sản vô giá, là nền tảng tạo nên sức mạnh nội sinh để thành phố phát huy tinh thần tự lực, tự cường, tận dụng thời cơ, phát triển nhanh và bền vững. Trong thời đại cạnh tranh toàn cầu, lợi thế phát triển bên cạnh nguồn nhân lực chất lượng cao, công nghệ hiện đại, hạ tầng đồng bộ...; những giá trị văn hóa, lịch sử chính là nguồn lực nền tảng đặc biệt quan trọng. Đó là những giá trị được hun đúc từ truyền thống yêu nước, tinh thần năng động sáng tạo, bản lĩnh dám nghĩ, dám làm, lối sống nghĩa tình... được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chính những giá trị ấy đã giúp thành phố vượt qua nhiều thời điểm khó khăn trong lịch sử và tiếp tục giữ vai trò tiên phong của cả nước trong kỷ nguyên mới.
Trong cuộc gặp mặt báo chí nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam vừa qua, đồng chí Nguyễn Văn Được, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh khẳng định, kỷ niệm 50 năm Ngày thành phố chính thức vinh dự mang tên Bác Hồ là dịp để ôn lại lịch sử, tự hào với cơ đồ, tiềm lực và vị thế của thành phố đầu tàu; nơi tiên phong khởi phát công cuộc đổi mới, hội nhập và nhiều mô hình mang giá trị nhân văn sâu sắc. Sự kiện này diễn ra đúng vào thời điểm TP Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn phát triển mới với những định hướng chiến lược lớn được xác định trong Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị. Sau khi hợp nhất với hai tỉnh Bình Dương, Bà Rịa-Vũng Tàu, mở rộng và liên kết không gian vùng, TP Hồ Chí Minh đang sở hữu những điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế biển, kinh tế số, công nghiệp công nghệ cao, trung tâm tài chính quốc tế và các ngành dịch vụ giá trị gia tăng lớn...
Trong tầm nhìn chiến lược, thành phố xác định rõ, không đánh đổi bản sắc, môi trường để lấy tăng trưởng. Ngược lại, việc bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa và không gian sông nước được xem là một phần của chiến lược phát triển bền vững. Đó chính là sự kết nối giữa lịch sử, hiện tại và tương lai. Những dòng sông từng in dấu chân người xưa đi mở đất đang trở thành hành lang sinh thái của đô thị hiện đại. Những bến nước, bờ kênh từng là chiến lũy đánh giặc đang trở thành cửa ngõ hội nhập quốc tế. Những địa danh lịch sử đang được chuyển hóa thành nguồn lực của công nghiệp văn hóa, phát triển du lịch, giáo dục truyền thống và xây dựng bản sắc đô thị.
Đặc biệt, khuôn viên Bến Nhà Rồng, nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước, đang được quy hoạch phát triển thành quần thể văn hóa ven sông. Dự án vừa bảo tồn vẹn nguyên di tích lịch sử, vừa tạo không gian mở khang trang, hiện đại, tạo điểm nhấn cho cảnh quan bờ sông Sài Gòn, là điểm đến hấp dẫn của người dân và du khách.
50 năm thành phố vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, những bến sông của lịch sử lại tiếp tục khai mở dòng chảy mới hướng tới tương lai, cùng đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam...
HÀ THANH