Thành lập từ năm 1946, nhưng mãi đến năm 1955, Cục Quân y được Bộ Quốc phòng điều động đồng chí Nguyễn Hải Thanh, nguyên Tổng hội trưởng Tổng hội Ái hữu thương binh về làm Chính ủy. Tuy không trực tiếp tham gia khám, chữa bệnh và điều trị, nhưng di sản mà ông để lại đến nay còn nguyên giá trị.

Chính ủy Nguyễn Hải Thanh sinh năm 1912, tại Hải Dương (nay thuộc TP Hải Phòng). Ông tham gia hoạt động cách mạng từ khi mới 16 tuổi và bị địch bắt, giam cầm ở nhiều nhà tù: Nghĩa Lộ, Bắc Mê, Bá Vân, Chợ Chu, Phú Thọ. Ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương từ tháng 6-1942.

Trước Cách mạng Tháng Tám, ông Thanh cùng với đồng chí Trần Cung, Ủy viên Xứ ủy Bắc Kỳ và đồng chí Nguyễn Bình đã nhạy bén tổ chức cuộc khởi nghĩa ở 3 huyện Đông Triều (Quảng Yên), Chí Linh và Kinh Môn (Hải Dương). Ngay sau đó ông cùng với các đồng chí Trần Cung và Nguyễn Bình thành lập Đệ tứ chiến khu. Rồi ông được Trung ương phái ra Hòn Gai, một khu vực nóng bỏng về an ninh chính trị-xã hội để trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng, trấn áp bọn thổ phỉ do tên Dương Đại Bân cầm đầu.

Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, Chính ủy Nguyễn Hải Thanh đã kinh qua nhiều chức vụ: Ủy viên Quân sự khu vực Duyên hải Bắc Bộ, Chính ủy Trung đoàn 42 và Thành ủy viên Thành ủy Hải Phòng, Phó bí thư Khu ủy kiêm Chính trị viên Khu 12, Chính ủy Trường bổ túc sơ cấp thuộc Bộ Tổng Tư lệnh và Tổng hội trưởng Tổng hội Ái hữu thương binh.

leftcenterrightdel

Đồng chí Nguyễn Hải Thanh. Ảnh: LÊ TÂM

Trong hơn 6 năm đảm nhận chức vụ Chính ủy, đồng chí Nguyễn Hải Thanh đã có nhiều đóng góp vào quá trình chỉ đạo xây dựng Cục Quân y và ngành quân y từng bước củng cố và phát triển tổ chức và lực lượng, trong đó có hai dấu ấn rất đáng ghi nhớ, trân trọng là cùng với Thường vụ Đảng ủy, Chỉ huy Cục Quân y chỉ đạo thực hiện tốt nhiệm vụ trao trả tù hàng binh và đón bộ đội, nhân dân miền Nam ra Bắc tập kết và chỉ đạo tổ chức Hội nghị quân y lần thứ 14 thành công.

Khi Hiệp định Geneva có hiệu lực, ngành quân y đồng thời phải thực hiện hai nhiệm vụ chính trị rất lớn và mới là tổ chức trao trả tù hàng binh; đón và phục vụ bộ đội, nhân dân miền Nam ra tập kết. Đảng ủy, chỉ huy Cục Quân y đã chỉ đạo bộ phận quân y do bác sĩ Lê Văn Ốc phụ trách vào Thanh Hóa để chuẩn bị kỹ cơ sở vật chất.

Trong quá trình trao trả tù hàng binh và sau đó đón bộ đội và nhân dân miền Nam ra tập kết, Chính ủy Nguyễn Hải Thanh thường xuyên vào Thanh Hóa cùng với Cục trưởng Cục Quân y Vũ Văn Cẩn để trực tiếp theo dõi, nắm tình hình và giải quyết kịp thời những vướng mắc, khó khăn.

Chính ủy Nguyễn Hải Thanh đã kịp thời nhắc nhở, chấn chỉnh những hành vi không đúng của cán bộ, nhân viên quân y đối với tù, hàng binh. Ông động viên, khích lệ tinh thần phục vụ, ý thức trách nhiệm của cán bộ quân y đối với những cán bộ, chiến sĩ và nhân dân mà địch trao trả. Đặc biệt, trong những ngày đón bộ đội và nhân dân tập kết, ông nhiều lần đến Đội Điều trị 2 do bác sĩ Võ Cương phụ trách, đến các trạm xá do Cục Quân y tổ chức để thăm hỏi thương binh, bệnh binh, thăm những chiến sĩ và nhân dân bị bệnh, đau ốm trong quá trình hành quân. Ông nhắc nhở, quán triệt, động viên tinh thần phục vụ không điều kiện, để mỗi cán bộ, nhân viên quân y thực sự trở thành điểm tựa và niềm tin của thương binh, bệnh binh, của nhân dân.

Lịch sử đã lùi sâu vào quá khứ, nhưng dấu ấn của Hội nghị quân y lần thứ 14 do Cục Quân y tổ chức vào tháng 4-1959 đến nay vẫn còn đậm nét trong tâm tư, suy nghĩ của những cán bộ quân y bậc lão thành.

Những năm đầu khi miền Bắc hòa bình, cuối năm 1958 đã xuất hiện sự kiện “nhân văn giai phẩm”, gây ảnh hưởng không tốt đến nhận thức của một bộ phận cán bộ quân y, đặc biệt là lớp cán bộ phục vụ ngành quân y từ những năm trước khi Cục Quân y được thành lập. Một số thì nhận thức mơ hồ về đường lối, quan điểm của Đảng, cho rằng Đảng không thể lãnh đạo chuyên môn, khoa học kỹ thuật. Một số biểu hiện rõ chủ nghĩa cá nhân và có quan điểm y học tư sản. Một số bộc lộ quan điểm mơ hồ đối với những vấn đề cơ bản của cách mạng...

Với bản lĩnh chính trị vững vàng, trung kiên của một đảng viên đã được tôi luyện và hun đúc trong các nhà tù của thực dân, đế quốc, Chính ủy Nguyễn Hải Thanh đã sớm nhận ra những dấu hiệu của thực trạng “xung đột trong nhận thức và hành động” đang xảy ra. Xuất phát từ tình hình thực tiễn và với ý thức nhạy bén chính trị, Chính ủy Nguyễn Hải Thanh đã đề nghị và được Đảng ủy Tổng cục Hậu cần cho phép Cục Quân y tổ chức Hội nghị quân y lần thứ 14, với nhiệm vụ tổng kết toàn diện 15 năm phục vụ và xây dựng của ngành quân y.

Hội nghị diễn ra từ ngày 6 đến 21-4-1959 tại Hà Nội với 152 đại biểu, gồm cán bộ chủ chốt của các đơn vị trực thuộc Cục Quân y và một số bệnh viện; đại diện chỉ huy Tổng cục Hậu cần, đại diện Đảng ủy một số bệnh viện lớn thuộc Bộ Y tế và Trường Đại học Y dược khoa Hà Nội. Đặc biệt, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị và Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch đã dự và chỉ đạo hội nghị. Chính ủy và Cục trưởng Cục Quân y chủ trì và điều hành hội nghị, trong đó Chính ủy Nguyễn Hải Thanh trình bày báo cáo tổng kết tổng quan của hội nghị.

Trong 15 ngày diễn ra hội nghị, đã có hơn 50 đại biểu tham luận về những nhiệm vụ trung tâm, về phương châm xây dựng ngành quân y cách mạng. Hội nghị đã thống nhất và đi tới kết luận những vấn đề lớn, trong đó nổi bật là về phương châm “Tích cực xây dựng ngành quân y cách mạng tiến lên chính quy, hiện đại”. Phương châm này là sự kết tinh của hai phương châm mà Cục Quân y đã đề ra từ năm 1956: “Hướng về bộ đội mà phục vụ" và “lấy y học dự phòng làm phương hướng hành động và phấn đấu”; đến năm 1958 bổ sung thêm phương châm là “Xây dựng ngành quân y theo hướng chuyên khoa hóa và hướng về y học quân sự”.  

Điều đặc biệt tại hội nghị này là xác định xây dựng tư tưởng là vấn đề cơ bản nhất, xây dựng nền khoa học kỹ thuật là quan trọng. Hội nghị thảo luận rất sôi nổi và có chiều sâu xung quanh một số vấn đề lớn về nhận thức chính trị, tư tưởng: Xây dựng cách mạng trong ngành quân y là phải giải quyết được những vấn đề cơ bản “y học là của ai, phục vụ ai, “do ai làm chủ, ai là cốt cán và làm theo phương hướng nào?” Chính ủy Nguyễn Hải Thanh thay mặt Đảng ủy, chỉ huy Cục Quân y trình bày nội dung của 5 phương châm xây dựng ngành quân y cách mạng, đó là: Chính trị làm gốc, tư tưởng dẫn đầu; lấy dự phòng làm chính; điều trị toàn diện; kết hợp Đông-Tây y và cần kiệm xây dựng ngành. Nội dung của 5 phương châm là sự vận dụng đúng đắn và sáng tạo các quan điểm về xây dựng LLVT nhân dân của Đảng vào ngành quân y, thể hiện sự vận dụng tính khoa học, dân tộc và đại chúng trong nghiệp vụ quân y. Ý nghĩa của 5 phương châm là nhằm phân định ranh giới hệ tư tưởng y học vô sản và hệ tư tưởng y học tư sản.

Trước khi hội nghị kết thúc, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị đã dành nhiều thời gian để quán triệt và căn dặn các đại biểu cần sớm thực hiện và thực hiện có hiệu quả cao nghị quyết của hội nghị, mà trọng tâm là xây dựng sự lãnh đạo của Đảng đối với ngành quân y; thực hiện tốt nhiệm vụ đào tạo cán bộ quân y theo đường lối lấy giai cấp công-nông làm cốt cán, đẩy mạnh phát triển khoa học kỹ thuật để xây dựng ngành quân y vững mạnh, phục vụ xây dựng Quân đội chính quy, từng bước tiến lên hiện đại.

Sau Hội nghị quân y lần thứ 14 không lâu, Chính ủy Nguyễn Hải Thanh được Chính phủ điều động ra ngành tòa án và giữ nhiều cương vị: Thẩm phán, Ủy viên Ủy ban Thẩm phán, Chánh Tòa hình sự Tòa án Nhân dân Tối cao. Ông qua đời vào năm 1990, hưởng thọ 78 tuổi.

Gần 7 thập kỷ đã trôi qua, nhưng theo nhận thức của chúng tôi, giá trị Hội nghị quân y lần thứ 14 do Chính ủy Nguyễn Hải Thanh dày công chuẩn bị và tổ chức vẫn hiện hữu trong ngành quân y. Điều ấy khiến chúng tôi càng thêm kính trọng, tri ân và biết ơn vị Chính ủy đầu tiên của Cục Quân y.

VŨ THANH HÓA