Nét đẹp của văn hóa tự tri và khát vọng vươn lên

“Tết” vốn từ chữ “Tiết” (chữ Hán, nguyên nghĩa là mắt, đốt gióng trên thân cây tre, cây trúc), đọc theo thói quen người Việt thành chữ “Tết”. Dân tộc Việt Nam ta hết sức coi trọng những “vạch chuẩn”, những gióng, những đốt trên “thân cây thời gian” của năm như Tết ông Công, ông Táo, Tết Nguyên đán, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung thu... Những “vạch chuẩn” ấy không chỉ để đánh dấu thời gian. Đó còn là những mốc để con người tự soi xét mình, tự chỉnh sửa nếp nhà và gieo một niềm tin mới cho năm mới. Tết Nguyên đán vì vậy kết tinh vẻ đẹp của văn hóa tự tri (khả năng tự soi xét, tự sửa bản thân) và khát vọng vươn lên trong tâm thức người Việt.

Tết ông Công, ông Táo

Theo tín ngưỡng dân gian, ngày 23 tháng Chạp là Tết ông Công, ông Táo. Tết ông Công, ông Táo đưa ra một thông điệp thú vị về tâm thức người Việt: Chuẩn bị khép lại năm cũ, ai ai cũng tự lục vấn mình xem một năm qua có “công”, có “lỗi” thế nào, bởi “Vua bếp” Táo quân biết hết. Cho nên phải thành tâm sắm sửa lễ vật chu đáo để cúng ông Công, ông Táo, mong được lượng thứ, xá lỗi khi tâu lên Ngọc hoàng Thượng đế.

Người Việt xưa rất quan tâm đến nhịp độ đời sống theo thời gian. Càng gần ngày hết năm, người ta càng tự ngẫm lại, tự soi, tự xét bản thân và gia đình thông qua việc thực hành tín ngưỡng Tết ông Công, ông Táo để mong sang năm mới mọi việc suôn sẻ hơn, tốt hơn. Cứ như thế, mỗi dịp Tết đến, xuân về là lúc người Việt gác lại những gì cũ kỹ, quyết sửa những sơ suất, sai sót, đồng thời nuôi một niềm hy vọng lạc quan hướng về năm mới khấm khá hơn, đủ đầy hơn, tài lộc thịnh vượng hơn năm trước.

Tái hiện cảnh Tết xưa. Ảnh: NAM LÊ

Bữa cơm tất niên

Bữa cơm tất niên thường diễn ra vào những ngày cuối năm âm lịch (29 hoặc Ba mươi Tết) để tiễn năm cũ, chào năm mới. Đây là một phong tục truyền thống, bao gồm bữa tiệc thịnh soạn, hoặc mâm cỗ cúng gia tiên chu đáo để “tất” (kết thúc) một “niên” (năm). Trong bữa cơm tất niên, ai ai cũng tự suy nghĩ, tự soi bản thân, tổng kết mọi việc của năm đã qua. Người dự tiệc nâng chén rượu đào, nói với nhau những lời lẽ chân thành, mong được hóa giải những xung đột, những lỗi lầm (nếu có), xua đi những điều không hay của năm cũ và cầu mong năm mới an lành, thịnh vượng. Bữa cơm tất niên cũng là dịp gia đình, họ hàng, anh em, bạn bè, đồng nghiệp quây quần, gắn kết tình cảm và chia sẻ chuyện đời sống. Nhưng sâu hơn, đó là khoảnh khắc con người tự nhắc mình về nghĩa tình, về điều nên giữ, điều nên bỏ, để lòng nhẹ hơn trước khi bước sang năm mới.

Tắm tất niên

Trong văn hóa người Việt, tắm tất niên là một nghi thức quan trọng vào chiều Ba mươi Tết (hoặc 29 Tết nếu tháng thiếu), mang ý nghĩa gột rửa những điều không may mắn của năm cũ để đón nhận năng lượng mới. Người Việt xưa thường đun một nồi nước lá lớn để cả gia đình cùng tắm. Nguyên liệu phổ biến nhất là lá mùi già, ngoài ra có thể dùng sả, bưởi, hương nhu, tía tô, lá tre hoặc quế chi.

Tắm tất niên là nghi thức “tống cựu, nghinh tân”, tiễn đưa cái cũ và chào đón cái mới, thể hiện rõ sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Người ta tắm tất niên để tẩy trần, loại bỏ bụi bẩn, vận hạn và những muộn phiền của năm cũ, loại bỏ những điều không tốt, xui xẻo để chào đón điều tốt lành đang đến. Nhưng quan trọng hơn, tắm tất niên là để thân tâm thanh sạch, gột rửa chính mình, bỏ lại những cái dở, cái xấu của mình để bước sang năm mới được an tịnh, tử tế hơn.

Tắm tất niên cũng là lúc người ta thư giãn, thưởng thức hương thơm thảo mộc, để tinh thần sảng khoái, khí huyết lưu thông sau một năm vất vả; giúp chuẩn bị một cơ thể sạch sẽ, thơm tho, thể hiện tấm lòng thành kính và nghiêm cẩn khi bước vào các lễ nghi cúng Giao thừa. Có như vậy mới mong được trời đất, thần linh và gia tiên phù hộ cho một năm mới an khang, thịnh vượng.

Nếu như các phong tục cuối năm thường nghiêng về sự tự vấn, tự tri thì bước sang năm mới, tâm thế người Việt lại chuyển sang một hướng khác: Ước vọng vươn lên. Bởi vậy, những tục như thú chơi hoa đào, xông đất, mở hàng, mừng tuổi (lì xì) đều giống như những “nghi thức mở vận”, gửi gắm niềm tin cho cả một năm dài phía trước.

Mâm ngũ quả ngày Tết. Ảnh: LÊ BÍCH

Thú chơi hoa đào ngày Tết

Thú chơi hoa đào ngày Tết là một nét văn hóa truyền thống sâu sắc của người Việt, gửi gắm mong ước sum vầy, may mắn và thịnh vượng. Đào có nhiều loại như đào bích, đào phai, đào thế, đào cành; người chơi đào thường chọn thế đẹp, chăm sóc tỉ mỉ để hoa nở đúng dịp Tết, thậm chí có cả “thú chơi đào muộn” sau Tết.

Người xưa còn có quan niệm “bói đào” cầu may trong dịp Tết Nguyên đán. Người chơi mua đào một cách ngẫu nhiên trong dịp Tết để dự đoán tài lộc, vận mệnh, tình duyên... Ai cũng đi chợ đào, ngắm cả vườn đào để cẩn thận chọn cành đào hoặc cả cây đào, đồng thời phải biết đốt gốc cho cành đào, dùng nước ấm để điều khiển độ nở của hoa đào theo mong muốn. Đằng sau cái thú chơi ấy là một ước vọng vươn lên. Nếu đào nở rực rỡ đúng dịp Tết, có đủ cả hoa, nụ, chồi, lá và có cả quả đào non thì được cho là tài lộc, thịnh vượng. Còn nếu hoa nở ít, nụ, lộc lưa thưa, cành đào khẳng khiu, khô gầy thì phải cố gắng chăm chỉ làm lụng nhiều hơn để có được tài lộc quanh năm.

Tục “xông đất” và mừng tuổi đầu năm 

Sáng sớm mồng Một Tết, người lớn, trẻ em đều ăn vận quần áo mới để lấy may cho năm mới và sau đó đi “xông đất”, “xông nhà”, đi chúc Tết và chơi Tết. Theo phong tục xưa, nếu ngày đầu năm mới được người vui vẻ, dễ tính, tốt nết đến nhà “xông đất” thì cả năm trong nhà mọi việc hanh thông, dễ dàng. Cho nên, ai đến “xông đất” thì được cho là người đem vận hội mới đến cho gia chủ và thường được lựa chọn cẩn thận. Chủ nhà thường nhờ người có “vía lành”, cầm tinh con giáp hợp tuổi với gia chủ, có gia cảnh đầy đủ ngũ phúc, không bị bụi tang chế, có “sao tốt” chiếu mệnh thì mới được đến “xông nhà”, “xông đất”. Nhưng cũng có nơi để việc này tự nhiên cho khách quan, ai đến “xông đất” cũng được. Và tất nhiên người “xông đất” sẽ được chủ nhà nhiệt tình đón tiếp và dứt khoát phải mời ăn một chút gì để cho chủ nhà khỏi “giông” cả năm.

Người Việt đặc biệt đề cao Tết Nguyên đán như một sự mở đầu quan trọng cho cả một năm, cho nên mới có phong tục dùng lời vàng, ý ngọc để chúc Tết (mong muốn cho nhau những điều may mắn, tặng nhau những lời lẽ tốt đẹp nhất), mừng tuổi, mừng sức khỏe, “phát vốn”, “mở hàng” (lì xì) bằng tiền mới, tiền đẹp, không cần nhiều vì là đồng tiền may mắn. Theo đó là trình tự lễ Tết: Mồng Một Tết cha, mồng Hai Tết mẹ, mồng Ba Tết thầy. Xong 3 ngày Tết, gia chủ phải làm một mâm cỗ thịnh soạn để hóa vàng và lễ tiễn gia tiên về âm giới theo quan niệm văn hóa tâm linh và chuẩn bị đón mùa lễ hội 3 tháng tiếp theo.

Tái hiện cảnh Tết xưa. Ảnh: NAM LÊ

Vĩ thanh

Vậy là trong Tết Nguyên đán, người Việt ai ai cũng chú trọng thực hành các nghi thức tín ngưỡng dân gian: Tết ông Công, ông Táo; bữa cơm tất niên; tắm tất niên, “tống cựu, nghinh tân”; thú chơi hoa đào ngày Tết; tục “xông đất”, “mở hàng” và “lì xì” lấy may đầu năm; chúc Tết, chơi Tết; rồi lễ tiễn gia tiên vào ngày mồng Ba Tết... Xét từ chiều sâu văn hóa Việt thì đó chính là trục tư duy kiến tạo cuộc sống theo nhịp điệu 12 tháng của một năm.

Hết năm cũ bước sang năm mới, ai ai cũng tự suy nghĩ về việc làm của chính mình và gia đình, muốn từ bỏ những gì không phải, chưa tốt để cho thân tâm ngày càng trong sạch, bước sang năm mới tốt hơn, tiến bộ hơn, phát triển hơn, mong ước cho mưa thuận gió hòa, cho nhân khang vật thịnh, cho quốc thái dân an. Tết Nguyên đán là dịp để mọi người suy ngẫm quá khứ, sửa đổi hiện tại, khát khao kiến tạo tương lai để không ngừng vươn lên, phát triển. Đó chính là vẻ đẹp của văn hóa tự tri, khát vọng vươn lên mà ông cha ta luôn luôn thực hiện, đã làm nên sức sống kỳ diệu của văn hóa Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc.

PGS, TS NGUYỄN TOÀN THẮNG