Trước hết, cần làm rõ các khái niệm trong câu. “Mội” là mạch nước ngầm chảy dưới lòng đất, không dễ nhìn thấy bằng mắt thường. “Lỗ mội” là những lỗ hổng, khe thông giữa mặt ruộng, bờ ruộng với mạch nước ngầm ấy. Khi be bờ, giữ nước trong ruộng để cấy lúa, nếu bờ ruộng có “lỗ mội” mà không kịp thời phát hiện và bịt kín, nước sẽ âm thầm chảy ra ngoài, thấm xuống lòng đất và thất thoát liên tục.
Câu tục ngữ so sánh hai hiện tượng “ào ào” và “lỗ mội”. “Ào ào” chỉ việc nước tràn mạnh, chảy nhiều, dễ thấy, nếu kịp thời xử lý, nước vẫn được giữ lại. Ngược lại, chỉ cần một “lỗ mội” nhỏ thông với mạch ngầm thì nước trong ruộng sẽ rò rỉ không ngừng. Sự hao hụt ấy diễn ra lặng lẽ, khó nhận biết, nhưng hậu quả lại nghiêm trọng hơn rất nhiều.
    |
 |
| Người Mông ở Mù Cang Chải có những phương pháp làm thủy lợi độc đáo và hiệu quả. Ảnh: Thanh Tiến |
Về mặt kinh nghiệm sản xuất, câu tục ngữ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm tra, gia cố bờ ruộng trước khi dẫn nước hoặc tát nước vào ruộng. Be bờ cao mà không kín thì vô ích; tát nước nhiều đến đâu mà còn lỗ mội thì ruộng sớm muộn cũng cạn nước. Người nông dân vì vậy phải quan sát kỹ, lấp kín các lỗ hổng, nện chặt bờ, dùng bùn đất bịt kín những chỗ nghi ngờ có mạch nước ngầm. Chỉ khi đó, công sức tát nước mới không bị uổng phí.
Từ nghĩa đen câu tục ngữ ẩn chứa hàm ý sâu. Ở bình diện đạo đức và lối sống, “lỗ mội” là hình ảnh ẩn dụ có thể hiểu là những thói quen xấu, những yếu kém âm ỉ trong mỗi con người. Một sai lầm lớn dễ được nhận ra và sửa chữa, nhưng những tật xấu nhỏ, kéo dài, không được chú ý lại dần dần làm hao mòn nhân cách và uy tín. Vì thế, bài học của câu tục ngữ không chỉ dừng ở việc “làm ruộng cho khéo” mà còn nhắc con người phải biết nhìn sâu, phát hiện và xử lý những vấn đề tiềm ẩn.
Điều đáng quý của câu tục ngữ là cách người xưa diễn đạt bài học ấy bằng hình ảnh rất gần gũi, vừa thực tế vừa sâu sắc. Đó là bài học về sự cẩn trọng, tỉ mỉ và nhìn xa trông rộng, những phẩm chất luôn cần thiết trong lao động và cuộc sống.
VĂN TUẤN