Xu thế phát triển của thế giới hiện đại
Kỷ nguyên số là thời đại của công nghệ và chuyển đổi-một giai đoạn phát triển vượt bậc về chất của xã hội hiện đại; trong đó, công nghệ số trở thành yếu tố cốt lõi định hình mọi mặt đời sống xã hội. Đi vào kỷ nguyên số, mọi hoạt động của quốc gia đều phải tập trung cao độ vào việc chuyển đổi mạnh mẽ nền công nghiệp hiện nay sang nền công nghiệp dựa trên những công nghệ số cốt lõi như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, chuỗi khối, dữ liệu lớn, tự động hóa với ứng dụng các robot thông minh... Những công nghệ hiện đại này là nền tảng kỹ thuật chuyển xã hội công nghiệp sang xã hội hậu công nghiệp, hay còn gọi là xã hội công nghệ.
Xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại là một trong những chiến lược quan trọng để phát triển đất nước trong kỷ nguyên số. Ở đó mọi người dân đều có cơ hội học tập suốt đời, được phát huy tối đa tiềm năng cá nhân. Bằng tri thức, kỹ năng và những phẩm chất đạo đức của mình, người dân sẽ có đủ năng lực ứng phó, đối đầu với những rủi ro trong kinh tế, thảm họa của biến đổi khí hậu và những nguy cơ của đại dịch... Nhân tài và nhân lực chất lượng cao trở thành động lực và lợi thế cạnh tranh cốt lõi của đất nước.
Hệ thống giáo dục hiện đại phải lấy ứng dụng công nghệ số làm cốt lõi. Mọi phương diện của hoạt động giáo dục, từ phương pháp giảng dạy, học tập đến quản lý chất lượng giáo dục, đánh giá... đều phải tích hợp sâu rộng các công nghệ kỹ thuật số. Nhờ trang bị các thiết bị học tập thông minh, người học có thể học tập mọi lúc, mọi nơi, không phụ thuộc vào thời gian và không gian cố định, được phát huy tối đa tiềm năng của cá nhân. Giảng viên sẽ giữ vai trò hướng dẫn và đồng hành với người học để tự kiến tạo kiến thức mới, kỹ năng mới, hình thành văn hóa số, văn hóa học tập suốt đời. Người học là trung tâm và chủ động trong quá trình thụ hưởng những giá trị mà việc giảng dạy, huấn luyện do trường học thực hiện.
Hệ thống giáo dục hiện đại luôn mở rộng cơ hội học tập cho mọi người, xóa bỏ những rào cản địa lý đối với người học. Dù sống ở các vùng xa xôi, hẻo lánh, khó khăn về kinh tế..., người học vẫn được tiếp cận học liệu, những giảng viên giỏi như ở thành phố, đô thị... Ngoài ra, hệ thống giáo dục ấy sẽ tối ưu hóa công việc quản lý và đánh giá kết quả học tập của người học dựa trên phần mềm, công nghệ AI, chuỗi khối cung cấp...
Những mô hình trường học hiện đại
Trong hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại sẽ có những mô hình trường phổ thông như: Nhà trường thông minh, trường phổ thông xanh, trường phổ thông hạnh phúc...
Nhà trường thông minh sẽ đào tạo công dân số có trách nhiệm và tự chủ học tập suốt đời trong suốt hành trình đi vào kỷ nguyên số, hướng tới sự nghiệp xây dựng quốc gia hưng thịnh, hùng cường và hạnh phúc. Tạo điều kiện để người học được tiếp cận với những nghề nghiệp số trong tương lai thông qua hướng nghiệp và giáo dục những phẩm chất cần thiết cho việc khởi nghiệp. Nội dung, phương pháp dạy học được thiết kế để học sinh có được những kỹ năng kiến tạo tri thức mới cho bản thân, có những phẩm chất mong muốn và những kỹ năng mềm không chỉ cần trong xã hội số, nền kinh tế số mà còn thích ứng với thế giới đầy biến động, rủi ro... Trường phổ thông số sẽ áp dụng công nghệ quản lý dữ liệu và đánh giá kết quả học tập của người học một cách thông minh; bảo đảm môi trường giáo dục, cơ sở vật chất thích ứng linh hoạt, liên tục phát triển, kết nối với cộng đồng và phụ huynh để theo dõi, hỗ trợ hoạt động giáo dục.
Trường phổ thông hạnh phúc trong kỷ nguyên số là một môi trường giáo dục mà ở đó mọi thành viên như: Học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý, nhân viên và phụ huynh học sinh luôn cảm thấy vui vẻ, an toàn, con người được tôn trọng, học sinh được phát triển toàn diện về năng lực, kỹ năng, phẩm chất, nhân cách. Tại đây, học sinh có thể tự xây dựng lộ trình học tập phù hợp với năng lực, sở trường, sở thích của mình. Giáo viên được hỗ trợ, khích lệ sáng tạo. Nhà trường tạo môi trường dạy và học tương tác, kết nối thông qua các nền tảng kỹ thuật số, tạo các diễn đàn trực tuyến cho học sinh, áp dụng công nghệ vào giảng dạy và đánh giá như công nghệ AI, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) để làm phong phú nội dung các bài học...
Trường phổ thông xanh là mô hình giáo dục toàn diện, tập trung vào việc tạo dựng hệ sinh thái giáo dục bền vững. Tại đó, học sinh không chỉ được tiếp thu những tri thức mà còn được nuôi dưỡng ý thức bảo vệ môi trường phát triển bền vững và có trách nhiệm với cộng đồng. Những yếu tố cốt lõi của trường phổ thông xanh là: Cơ sở vật chất xanh với những vật liệu thân thiện với môi trường, thiết kế tối ưu hóa năng lượng, có nhiều không gian cây xanh; sử dụng các công nghệ tái chế nhằm giảm rác thải; chương trình giảng dạy xanh (tích hợp các nội dung giáo dục và môi trường, biến đổi khí hậu, phát triển bền vững vào các môn học, hoạt động ngoại khóa). Ngôi trường ấy luôn khuyến khích học sinh tham gia vào các dự án xanh vừa để nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường xanh, sạch, đẹp, vừa có kỹ năng xanh hóa môi trường. Ngoài ra còn lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường xanh, không gian xanh của nhà trường tới cộng đồng dân cư; kết nối với gia đình, phụ huynh học sinh thực hiện ở xanh, lối sống xanh...
Bên cạnh các mô hình trường phổ thông hiện đại thì trong hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại, giáo dục đại học cũng phải được hiện đại hóa, đáp ứng yêu cầu mới. Các trường đại học không chỉ là nơi giáo dục, đào tạo tinh hoa, mà mở rộng dần tính đại chúng, góp phần phổ cập tri thức bậc cao cho những ai có nhu cầu. Việc cung cấp và phổ cập các dịch vụ tri thức đại học và sau đại học, chia sẻ tài nguyên giáo dục mở rộng rãi trong xã hội giúp cho trường đại học trở thành đỉnh cao của hệ thống cung cấp tri thức và công nghệ hiện đại, dắt dẫn nhiều công trình nghiên cứu khoa học và định hình những xu thế mới trong xã hội.
Trường đại học hiện đại sẽ không chỉ tập trung truyền thụ kiến thức và kỹ năng chuyên ngành, mà chú ý nhiều tri thức liên ngành hay xuyên ngành, nâng cao năng lực học tập suốt đời và khả năng thích ứng cao với thế giới đang thay đổi, biến động nhanh chóng, đề cao giáo dục khởi nghiệp (Entrepreneurship Education) và các phương pháp giáo dục kiến tạo (Constructivism). Từ đây, rất nhiều công dân toàn cầu xuất hiện. Hàng trăm nghề, hàng chục nghìn việc làm mới cũng sẽ xuất hiện thay thế nghề truyền thống...
Ngoài ra, hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại sẽ có mô hình giáo dục người lớn hiện đại trong xã hội học tập chuyển đổi số. Ở đó, mọi công dân học tập suốt đời đều không bị một rào cản nào về tài chính, địa lý, thể chế..., bình đẳng về cơ hội và điều kiện học.
Có thể nói, trong kỷ nguyên số, hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại sẽ bao gồm sự đa dạng của những mô hình trường học hiện đại. Thế nhưng, mong ước, khát khao của thế hệ trẻ cũng như người dân trong mọi thời đại đều thể hiện tập trung ở cụm từ "hạnh phúc” khi được ngồi trên ghế nhà trường trong mọi cấp học. Trường học hạnh phúc là một biểu tượng gắn với những hoài bão, kỳ vọng của xã hội, đặc biệt là thế hệ Gen Z, Alpha và Beta... Tôi nghĩ rằng, trường học chỉ thực sự hạnh phúc khi trong nó tích hợp những yếu tố cơ bản của nhà trường thông minh và xanh. Để từ em bé mẫu giáo đến các cô cậu sinh viên đều thấy mình là nhân vật được tôn trọng, được yêu thương, được an toàn và được phát triển toàn diện năng lực, sở trường, từ đó tỏa ra năng lượng tích cực cho cộng đồng, xã hội.
GS, TS PHẠM TẤT DONG