Sự hiện diện của ông Mojtaba Khamenei trong cấu trúc quyền lực Iran từ lâu đã được ví như một “người gác cổng” thầm lặng nhưng đầy uy quyền. Là con trai thứ của cố Lãnh đạo Tối cao, ông không giữ bất kỳ chức vụ chính thức nào trong bộ máy chính phủ, nhưng tầm ảnh hưởng lại bao trùm lên toàn bộ Beit-e Rahbari (Văn phòng Lãnh đạo).

Trong thế giới chính trị kín kẽ của Tehran, ông Mojtaba không đơn thuần là người truyền tin mà còn đóng vai trò là bộ lọc cuối cùng cho các quyết định chiến lược từ kinh tế, đối ngoại cho đến an ninh quốc gia. Sự trỗi dậy của ông trong giai đoạn 2025-2026 không phải là sự tình cờ, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị bền bỉ. Điểm minh chứng rõ ràng nhất chính là việc ông Mojtaba bắt đầu giảng dạy các lớp luật học Hồi giáo cấp cao (Dars-e Kharij).

Trong hệ thống giáo sĩ Shia, đây không chỉ là dạy học mà là một nghi thức chính trị quan trọng nhằm xây dựng tính chính danh tôn giáo. Để trở thành Lãnh đạo Tối cao, một ứng viên bắt buộc phải sở hữu hàm vị Ayatollah và sự công nhận từ giới học giả. Việc mở các lớp học này là thông điệp trực diện gửi tới thành phố thánh Qom rằng: Mojtaba đã sẵn sàng về cả vị thế tâm linh lẫn năng lực trí tuệ để bước lên đỉnh cao quyền lực.

leftcenterrightdel
Ông Mojtaba Khamenei trong cấu trúc quyền lực Iran từ lâu đã được ví như một “người gác cổng” thầm lặng nhưng đầy uy quyền. Ảnh: Getty

Tuy nhiên, con đường trở thành vị lãnh đạo chính thức lại vấp phải một nghịch lý mang tính cốt tử. Cách mạng Hồi giáo năm 1979 bùng nổ với mục tiêu tối thượng là lật đổ chế độ quân chủ “cha truyền con nối” của Shah Mohammad Reza Pahlavi. Do đó, việc đưa con trai của Lãnh đạo Tối cao lên kế vị sẽ là một sự mỉa mai lịch sử, một bước lùi làm lung lay tận gốc rễ lý tưởng cách mạng. Các giáo sĩ cấp tiến tại Qom đang lo ngại điều này sẽ làm xói mòn học thuyết Velayat-e Faqih (lãnh đạo của các nhà luật học Hồi giáo), vốn nhấn mạnh người lãnh đạo phải là người có đạo hạnh cao nhất chứ không phải người có dòng máu phù hợp. Nếu quyền lực được chuyển giao theo phương thức gia đình trị, Iran đứng trước nguy cơ đánh mất bản sắc nhà nước thần quyền để trở thành một mô hình “Cộng hòa quân sự-gia đình trị”, không khác gì những chế độ mà họ vẫn luôn lên án ở Trung Đông.

Sức mạnh thực sự đứng sau ông Mojtaba Khamenei không nằm ở các giáo đường, mà nằm ở đại bản doanh của Quân đội Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Đối với IRGC-tổ chức nắm giữ súng đạn và kiểm soát một phần ba nền kinh tế Iran, việc chọn lựa người kế vị là vấn đề sống còn. Họ cần một người lãnh đạo có khả năng bảo đảm cho các đặc quyền kinh tế khổng lồ và duy trì vị thế quân đội trước sức ép từ Mỹ và Israel. Ông Mojtaba, với tư duy thực dụng và sự hiểu biết sâu sắc về bộ máy an ninh, được coi là một “biến số an toàn”. Sự ủng hộ của IRGC dành cho ông Mojtaba là một bản hợp đồng quyền lực ngầm: Quân đội bảo vệ sự kế vị và người kế vị bảo vệ sự tồn tại của quân đội. Điều này tạo nên thực thể “Tổ hợp công nghiệp-Giáo sĩ”, nơi đức tin đôi khi chỉ là lớp vỏ bọc cho những toan tính thực lực nhằm duy trì sự ổn định của chế độ trước những cơn sóng dữ.

Dù có sự hậu thuẫn mạnh mẽ, cuộc chiến này vẫn còn đó những rào cản lớn. Sự phản kháng âm thầm từ các đại giáo sĩ tại Qom là một ví dụ, khi họ tin rằng vị trí này phải thuộc về người có thâm niên tôn giáo vượt trội. Bên cạnh đó là sự phẫn nộ âm ỉ của thế hệ trẻ Gen Z,  những người khao khát sự thay đổi thực chất thay vì “bình mới rượu cũ”. Họ nhìn cuộc chuyển giao này với sự thờ ơ hoặc căm phẫn, coi đó là trò chơi của tầng lớp tinh hoa biệt lập. Người kế vị “trong bóng tối” đang phải đối mặt với một đất nước chia rẽ sâu sắc: Một bên là bộ máy an ninh khổng lồ sẵn sàng trấn áp và một bên là đại đa số quần chúng đang mệt mỏi vì lạm phát và sự cô lập quốc tế.

Dù gần như chưa bao giờ xuất hiện chính thống trên các phương tiện truyền thông trước đó, song những thành tựu mà Iran đạt được kể từ khi ông Mojtaba Khamenei chính thức nhậm chức và nắm giữ vai trò điều hành then chốt đã minh chứng cho một tư duy quản trị sắc sảo và quyết đoán. Dưới sự điều phối của ông, sự phối hợp giữa bộ máy hành pháp và IRGC trở nên nhịp nhàng hơn bao giờ hết, giúp Iran giữ vững ổn định nội tại ngay cả sau cú sốc mất đi vị Lãnh đạo Tối cao tiền nhiệm. Đặc biệt, việc đẩy mạnh mạng lưới “Trục kháng chiến” và duy trì vị thế cân bằng trong các cuộc đàm phán hạt nhân phức tạp cho thấy một chiến lược đối ngoại thực dụng nhưng không nhượng bộ. Những chuyển biến tích cực trong việc kiểm soát lạm phát và khơi thông các dòng chảy thương mại với các đối tác khu vực chính là câu trả lời đanh thép nhất cho tính đúng đắn của quá trình chuyển giao này. Sự ổn định của một Tehran mới không còn nằm ở những bài thuyết pháp công khai, mà hiện hữu trong sức mạnh nội sinh và vị thế không thể lay chuyển của Iran trên bản đồ địa chính trị Trung Đông hiện nay.

AN THÁI