EU thường được hiểu như một biểu tượng hướng tới thống nhất trong chính sách đối ngoại, đặc biệt trong quan hệ với đồng minh siêu cường là Mỹ. Tuy nhiên, cuộc chiến mà Tổng thống Donald Trump đã phát động cùng Thủ tướng Benjamin Netanyahu nhằm vào Tehran đang làm nội tình của EU ngày một thêm rối vì những sự khác nhau trong cách tiếp cận vấn đề an ninh chính trị, kinh tế và xã hội. Không phải tất cả nước thành viên EU đều nhắm mắt ủng hộ những hành động chiến sự bạo liệt mà Mỹ và Israel đang tiến hành nhằm vào Iran. Không ít quốc gia trong EU đang ngay ngáy lo cảnh "cháy thành vạ lây" từ “biển lửa Ba Tư”.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz trước chuyến thăm Mỹ đầu tháng 3 này đã từ chối đưa ra những chỉ trích trực tiếp đối với Hoa Kỳ và Israel và cho rằng, ông muốn tránh việc “lên lớp về đạo lý” đối với các đối tác và đồng minh. Thậm chí ông còn thừa nhận: “Bất chấp những lo ngại, chúng tôi chia sẻ nhiều mục tiêu của họ” tại Trung Đông. Trong khi đó, Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez thì thẳng thừng tuyên bố: “Chúng tôi bác bỏ các hành động quân sự đơn phương của Hoa Kỳ và Israel, vì chúng là sự leo thang và góp phần gây nên một trật tự quốc tế bất ổn và thù địch hơn”. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron sau khi trao đổi với tất cả các bên dính dáng tới cuộc chiến tại Iran, đã đi đến kết luận: Không nên chờ đợi trong tương lai gần sự kết thúc của xung đột, vì Mỹ đã đặt cược sai lầm và giờ đây sẽ chìm đắm lâu dài trong “vũng lầy Trung Đông”.

leftcenterrightdel
Nữ cựu Thủ tướng Estonia, bà Kaja Kallas.

Trên thực tế, ngay tại thời điểm hiện nay, cuộc chiến ở Iran đã và đang tạo ra ngày một nhiều hơn những ảnh hưởng tiêu cực đối với an ninh năng lượng của EU nói riêng và trên cả quy mô toàn cầu. Sự ổn định kinh tế của châu Âu đang bị đe dọa ngày một nghiêm trọng hơn. Theo một số nhà phân tích, nếu xung đột xung quanh Iran chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn, tác động từ đó tới EU chỉ ở mức “cú sốc có kiểm soát”. Thế nhưng, nếu dự báo của Tổng thống Pháp Macron trở thành hiện thực, châu Âu có thể đối mặt một chu kỳ bất ổn, tương tự như những gì mà tương lai “hậu Ukraine” có thể sẽ gây nên. Nhiều chính trị gia ở châu Âu đang rất lo ngại về một làn sóng tị nạn mới từ Trung Đông tràn sang châu Âu như một cơn ác mộng mới.

Đặc biệt, tại châu Âu cũng đang gia tăng những bất mãn, thậm chí cả sự phê phán đối với bàn tay chèo lái của lãnh đạo EU, đặc biệt là cách hành xử và những phát biểu của bà Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen. Theo báo Đức Berliner Zeitung, điều này đã trở nên rõ rệt vào ngày 28-2, ngay sau khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công vào Iran. Bà Ursula von der Leyen tuyên bố ủng hộ một giải pháp ngoại giao đối với các chương trình hạt nhân và tên lửa ở Trung Đông, nhưng lại nhấn mạnh rằng, EU đã áp đặt các biện pháp trừng phạt dài hạn đối với chính quyền Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Một số quốc gia EU đã cáo buộc Chủ tịch EC hành động vượt quá thẩm quyền của mình trong các vấn đề đối ngoại. Những chỉ trích gay gắt vang lên tại Nghị viện châu Âu, trong các giới ngoại giao và giờ đây tại cả thủ đô của các quốc gia thành viên trong khối. Theo đó, bà Ursula von der Leyen đang xâm lấn những lĩnh vực mà theo các thỏa thuận nội bộ của EU trước hết thuộc thẩm quyền của các quốc gia thành viên.

Tờ Politico của Mỹ cho rằng, vấn đề được nói tới là sự vượt quyền trong vai trò ngoại giao, tức là cố gắng hành xử như một trung tâm độc lập của chính sách đối ngoại. Còn theo tờ Berliner Zeitung, nghị sĩ Nghị viện châu Âu người Pháp Nathalie Loiseau đã phản ứng một cách cứng rắn và mang tính biểu tượng. Trên mạng xã hội X, nữ cựu Bộ trưởng phụ trách các vấn đề châu Âu của Pháp và đồng minh của Tổng thống Macron viết: “Tôi xin nhắc lại một lần nữa, Ursula von der Leyen: Đây không phải là thẩm quyền của bà. Đủ rồi!” Bà Loiseau cho biết, khi thấy bà Ursula von der Leyen điện đàm với lãnh đạo các nước vùng Vịnh Ba Tư, nữ chính trị gia người Pháp này đã tự hỏi liệu bà Chủ tịch EC có “bắt đầu bị ảo giác” hay không. Theo nữ nghị sĩ châu Âu, Chủ tịch EC không có bộ máy ngoại giao riêng và đã làm sai chức phận của mình khi tự tung tự tác trong các phát biểu liên quan tới đối ngoại mà không có sự ủy quyền và không dựa trên các báo cáo tình báo.

Tờ Berliner Zeitung cho rằng, về mặt hình thức, chính sách đối ngoại và an ninh của EU thuộc thẩm quyền của các quốc gia thành viên. Điều 18 của Hiệp ước về EU giao việc điều phối chính sách này cho Đại diện cấp cao của. Liên minh về chính sách đối ngoại và an ninh-hiện là nữ cựu Thủ tướng Estonia, bà Kaja Kallas. Trong khi đó, theo Điều 17 của Hiệp ước về EU, EC bảo đảm đại diện đối ngoại của Liên minh, không phải trong khuôn khổ chính sách đối ngoại và an ninh chung. Chính ranh giới thẩm quyền này đã châm ngòi cho cuộc xung đột thẩm quyền đang diễn ra giữa bà Ursula von der Leyen với bà Kallas.

Tất cả yếu tố trên càng làm sâu sắc thêm tình trạng vốn không phải lúc nào cũng cơm lành canh ngọt trong nội bộ EC. Và cũng vì thế, việc xây dựng một chiến lược thống nhất trong nội bộ EC đối với cuộc khủng hoảng Iran cũng như nhiều vấn đề quốc tế khác, đang trở nên ngày một khó khăn hơn.

HỒNG THANH QUANG