Ra đời năm 2001 trên cơ sở kế thừa “Nhóm Thượng Hải-5”, từ mô hình hợp tác chủ yếu để xử lý các vấn đề biên giới, lãnh thổ ở khu vực Trung Á thời sau Chiến tranh Lạnh, SCO dần mở rộng hoạt động, ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh, chống khủng bố, ly khai, tôn giáo cực đoan và tội phạm xuyên quốc gia, từng bước hướng tới các mục tiêu dài hạn như hợp tác kinh tế-thương mại, văn hóa và nhân đạo.

Để lại đằng sau chặng đường dài với những nỗ lực không mệt mỏi, SCO nay được coi là một trong những tổ chức khu vực có tiềm lực và uy tín. Từ ban đầu chỉ có 6 thành viên gồm: Trung Quốc, Nga, Kazakhstan, Tajikistan, Kyrgyzstan và Uzbekistan, SCO từng bước mở rộng thành 10 nước cùng 2 quan sát viên và 15 đối tác đối thoại. Hiện nay, SCO chiếm 1/3 diện tích thế giới, gần một nửa dân số trái đất và 1/4 GDP toàn cầu. Tuy nhiên, những con số kể trên không nói lên hết thành công cũng như tầm ảnh hưởng và sức hút của SCO.

leftcenterrightdel
Lãnh đạo các nước tham dự SCO 2026. Ảnh: vov.vn

Không như nhiều tổ chức khu vực, SCO không có những thể chế chặt chẽ. Tổ chức này không có chương trình nghị sự riêng, trong khi ngân sách chung rất hạn chế. Dù phương Tây mô tả SCO như một liên minh quân sự, thậm chí cường điệu tổ chức này là “NATO đỏ”, SCO không ràng buộc bằng cam kết chặt chẽ như Điều 5 Hiến chương của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) về phòng thủ tập thể, cũng không có lực lượng phản ứng nhanh. Mặc dù vậy, SCO đã lớn mạnh không ngừng, khiến nhiều người phải đặt câu hỏi: Vì sao các quốc gia lại muốn gia nhập một tổ chức dường như thiếu các cơ chế ràng buộc như vậy?

Câu trả lời nằm ở giá trị của SCO trong vai trò tạo dựng một “không gian an toàn”, nơi các quốc gia có thể chia sẻ các mối quan tâm của mình trên cơ sở không can thiệp vào nội bộ của nhau. Cơ chế này giúp "bắc những cây cầu” kết nối giữa cơ quan chính phủ các nước thành viên mà nếu không có nó, sẽ không thể có hợp tác. Với mục tiêu tăng cường xây dựng lòng tin và tình láng giềng hữu nghị, thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế và văn hóa, cùng nhau duy trì hòa bình và an ninh trong khu vực, SCO khẳng định vai trò như nền tảng cho các cuộc đàm phán đa phương, chứ không phải là một khối quân sự hay liên minh chính trị-kinh tế chặt chẽ.

Sự linh hoạt trong mô hình hợp tác và việc không áp đặt các nghĩa vụ nghiêm ngặt cho phép các quốc gia theo đuổi các mục tiêu của riêng mình khi tham gia SCO. Ở đây, sự linh hoạt không phải là khuyết điểm mà ngược lại phản ánh một đặc điểm quan trọng, cho thấy xu hướng rộng hơn trong quan hệ quốc tế hiện đại, khi ngày càng nhiều quốc gia dần rời xa các liên minh cứng nhắc để tránh phải gánh thêm trách nhiệm về hành vi của các quốc gia khác, ngay cả khi mối quan hệ song phương giữa họ khá chặt chẽ. Với các nước thành viên, nỗ lực của SCO ổn định khu vực, bảo đảm chủ quyền và nguyên tắc không can thiệp, thúc đẩy tự chủ an ninh và nâng cao vai trò đại diện quốc tế của Trung Á đã đáp ứng đúng nhu cầu thiết yếu mà họ đặt vào tổ chức này. 

Tiềm năng cùng những thành công trong quá trình phát triển đã tạo nền tảng để SCO hướng tới những mục tiêu xa hơn. Với chủ đề “25 năm SCO: Tăng cường ổn định, mở rộng hợp tác-Hướng tới sự phát triển chung hơn nữa”, Hội nghị thượng đỉnh ở Bishkek đã tập trung thảo luận định hướng nâng tầm ảnh hưởng của SCO trong tương lai, nhất là trong bối cảnh địa chính trị thế giới bất ổn, cạnh tranh nước lớn gay gắt cùng sự đảo lộn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, thị trường năng lượng và tài chính.

Trong tuyên bố Bishkek, các thành viên SCO khẳng định sự ủng hộ và tăng cường hệ thống thương mại đa phương mở, minh bạch, công bằng, toàn diện và không phân biệt đối xử dựa trên các nguyên tắc và quy tắc quốc tế được chấp nhận rộng rãi, thúc đẩy phát triển kinh tế toàn cầu, cơ hội tiếp cận thị trường công bằng và bảo đảm đối xử đặc biệt với các nước đang phát triển.

Trong tương lai, chương trình nghị sự về kinh tế sẽ tập trung vào kết nối giao thông, năng lượng, đầu tư và chuyển đổi số. Trong số các sáng kiến được đưa ra có dự án thành lập Ngân hàng phát triển SCO, một cơ chế tiềm năng để tài trợ cho các dự án hạ tầng cơ sở và đầu tư. Trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu bị tê liệt do xung đột ở Trung Đông, SCO nhất trí thực hiện “Chiến lược hợp tác năng lượng của các quốc gia thành viên SCO đến năm 2030”.

Trong lĩnh vực hợp tác truyền thống là an ninh, các nước thành viên SCO lên án mạnh mẽ chủ nghĩa khủng bố dưới mọi hình thức và biểu hiện, khẳng định “tiêu chuẩn kép” trong cuộc chiến chống khủng bố là không thể chấp nhận được. SCO đã thông qua các quy định cho trung tâm toàn cầu về đối phó với các thách thức an ninh đặt tại Tashkent (Uzbekistan) và trung tâm chống ma túy ở Dushanbe (Tajikistan).

Với hơn 20 văn kiện được ký kết tại Hội nghị thượng đỉnh Bishkek, SCO cho thấy hợp tác trong tổ chức này ngày càng đi vào thực chất, góp phần tăng cường kết nối và năng lực giải quyết các vấn đề khu vực cũng như quốc tế.

TƯỜNG LINH