Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, AI đang tạo ra những thay đổi như thế nào đối với hoạt động báo chí, truyền thông hiện nay?

Nhà báo Lê Quốc Minh: Sự xuất hiện của AI đang tạo ra tác động kép, vừa mang đến những thách thức sinh tồn gay gắt, đồng thời cũng mở ra cơ hội tối ưu hóa chưa từng có. Về mặt cơ hội, các trang web do AI vận hành đang sản xuất lượng thông tin khổng lồ với công suất gấp 5-6 lần các tờ báo lớn, thậm chí có những kênh tạo ra gần 30.000 podcast chỉ trong một tháng. AI mang đến cơ hội tuyệt vời khi giúp các tòa soạn tiết kiệm 75-80% công sức và thời gian cho những quy trình thủ công nhọc nhằn trước đây như gỡ băng, dịch thuật hay chuyển đổi văn bản thành podcast và video chỉ trong vài phút. Hơn thế nữa, AI làm thay đổi hoàn toàn năng lực thấu hiểu độc giả nhờ khả năng phân tích dữ liệu người dùng chính xác để dự đoán xu hướng, thay vì đo lường mang tính xác suất như trước. Đặc biệt, công nghệ này còn sở hữu năng lực cá nhân hóa đa phiên bản và tự động hóa phân phối, giúp tòa soạn đưa các nội dung chuyên biệt đến đúng với từng nhóm độc giả mục tiêu dựa trên thói quen theo dõi thông tin về các chủ đề như chính trị, quân sự, thể thao...

Ở chiều ngược lại, sự bùng nổ này đang ngày càng lấn át, khiến công chúng bị phân tán và xa rời thông tin chính thống. Đáng lo ngại hơn, dù văn phong do AI tạo ra rất trơn tru, lôi cuốn, nhưng tỷ lệ sai sót thực tế không hề nhỏ. Có những tòa soạn thử nghiệm sản xuất tin tức tự động đã ghi nhận mức sai lệch lên tới khoảng 50%.

PV: Vậy tư duy quản trị tại các tòa soạn hiện nay cần phải thay đổi như thế nào, thưa đồng chí?

Nhà báo Lê Quốc Minh: Thực tế hiện nay, phần lớn cơ quan báo chí Việt Nam mới chỉ ứng dụng AI ở mức độ cơ bản và thụ động. Trong khi đó, thế giới đã bước sang giai đoạn AI tác nhân (Agentic AI), đòi hỏi các tòa soạn phải tích hợp AI sâu vào chính hệ điều hành công việc. Thay vì tìm kiếm thủ công, một hệ thống AI được huấn luyện tốt có thể rà soát và tóm tắt hàng trăm trang báo cáo để tìm ra sai sót, hay tổng hợp hàng loạt tin tức cũ thành một bức tranh toàn cảnh chỉ trong chốc lát... Chúng ta hiện nay chỉ làm "báo in trên nền tảng điện tử" nếu dừng lại ở các yếu tố đa phương tiện như ảnh, video, infographic (đồ họa thông tin).

Điều cốt lõi là phải thay đổi triệt để tư duy quản trị và tiến hành tái cấu trúc mạnh mẽ bộ máy nhân sự. Các tòa soạn hiện đại hiện nay có sự xuất hiện của các vị trí chuyên biệt, như: Product Manager (Quản lý sản phẩm), Data Scientist (Kỹ sư dữ liệu), Social Editor (Biên tập viên mạng xã hội) hay chuyên gia định hướng AI. Quan trọng nhất, nhân sự công nghệ giờ đây phải được "ngồi chung mâm", trao đổi trực tiếp với phóng viên ngay từ khâu lên ý tưởng triển khai đề tài thay vì chỉ hỗ trợ kỹ thuật phía sau. Thậm chí, tỷ lệ nhân sự công nghệ và nhà báo ở các tòa soạn trên thế giới hiện đang duy trì tối thiểu ở mức 1:4 (4 nhà báo cần 1 nhân sự công nghệ).

Mục tiêu tối thượng của ứng dụng AI không chỉ là tăng năng suất mà phải kiến tạo ra những sản phẩm báo chí mới. Tuy nhiên, dù công nghệ có phát triển và vươn xa đến đâu, nguyên tắc bất di bất dịch của tòa soạn là phải luôn có con người kiểm duyệt chặt chẽ trong mọi khâu để loại bỏ thông tin sai lệch, định kiến, nhằm bảo đảm độ tin cậy của thông tin.

leftcenterrightdel

Nhà báo Lê Quốc Minh trao đổi với phóng viên Báo Quân đội nhân dân. Ảnh: PHẠM THỨ 

PV: Khái niệm "chủ quyền số" trong báo chí thường được hiểu là bảo vệ không gian tư tưởng và dữ liệu bản địa. Tuy nhiên, việc xây dựng các mô hình AI ngôn ngữ riêng cho báo chí Việt Nam đòi hỏi nguồn lực đầu tư khổng lồ về cả tài chính lẫn công nghệ. Theo đồng chí, báo chí dịch vụ công và báo chí chủ lực cần cơ chế đặt hàng hay sự hợp tác chiến lược nào với các tập đoàn công nghệ trong nước để giải bài toán "tự chủ công nghệ" này?

Nhà báo Lê Quốc Minh: Thực tế cho thấy các mô hình ngôn ngữ lớn của nước ngoài đang bộc lộ nhiều bất cập về tính bản địa. Dù ra đời sau, hệ thống AI Việt Nam có ưu điểm trong việc thấu hiểu từ văn hóa, ngữ pháp, cách xưng hô cho đến những vấn đề cốt lõi về địa lý, lịch sử và chủ quyền dân tộc. Khi xảy ra tranh chấp hoặc tranh cãi về nguồn gốc văn hóa, các nền tảng AI nước ngoài chắc chắn không thể trả lời theo quan điểm của Việt Nam. Trong bối cảnh công chúng đang chuyển sang thói quen hỏi AI thay vì tìm đọc sách như trước, nếu không có hệ thống của riêng mình để cung cấp thông tin đúng, xã hội sẽ chịu thua thiệt rất lớn.

Tuy nhiên, các cơ quan báo chí không thể tự xây dựng những hệ thống khổng lồ này vì giới hạn năng lực công nghệ và nguồn dữ liệu bao quát toàn xã hội. Do đó, đây là trách nhiệm của các tập đoàn công nghệ Việt Nam. Chúng ta vẫn bắt buộc phải xây dựng và làm giàu mô hình của riêng mình. Hơn thế nữa, nguồn lực của một doanh nghiệp đơn lẻ không thể so sánh với các tập đoàn quốc tế. Các đơn vị công nghệ cần hợp sức lại, tích hợp tinh hoa của nhiều đơn vị để tạo ra mô hình ngôn ngữ lớn chung mang sức mạnh của nền trí tuệ Việt Nam.

PV: Trước ranh giới mong manh giữa "AI hỗ trợ" và "AI thao túng", đồng chí cho biết cần có định hướng gì trong việc xây dựng một bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp sửa đổi nhằm định hướng cho các nhà báo trẻ không bị lạc lối trước các thuật toán dẫn dắt?

Nhà báo Lê Quốc Minh: Hội Nhà báo Việt Nam hiện đang phối hợp với các chuyên gia để khẩn trương xây dựng bộ quy tắc chung về việc sử dụng AI trong các tòa soạn, làm cơ sở để mỗi cơ quan triển khai chi tiết phù hợp với đặc thù riêng. Quan điểm nhất quán của chúng ta là tuyệt đối không lạm dụng AI để trực tiếp sản xuất tin bài hay tạo ra hình ảnh giả mạo gây nhầm lẫn cho công chúng. Việc ứng dụng công nghệ này chỉ được dừng ở mức độ hỗ trợ công việc và bắt buộc phải có những "vùng đỏ" giới hạn rõ ràng.

Trong bối cảnh hiện nay, các nhà báo cũng cần phải nâng cấp bản thân, không chỉ làm chủ các thiết bị độc lập tác nghiệp mà còn phải trang bị kiến thức cơ bản về lập trình (coding) để phối hợp với bộ phận công nghệ, thành thạo kỹ năng đặt câu lệnh (prompt) để cầm lái AI và am hiểu cách thức quản trị mạng xã hội để lan tỏa thông tin hiệu quả như KOL (người có sức ảnh hưởng).

Tuy nhiên, dù công nghệ hiện đại tới đâu thì người làm báo vẫn luôn phải trau dồi bản lĩnh chính trị, nắm vững đường lối của Đảng, Nhà nước, đạo đức nghề nghiệp. Phải rèn luyện nhãn quan sắc bén, biết rõ thông tin nào không nên đăng tải, tránh việc chạy theo xu hướng mà vô tình lan tỏa những điều tiêu cực như các phát ngôn lệch chuẩn, quan điểm cực đoan, các trào lưu xấu...

Đối với những nhà báo trẻ, bản lĩnh chính trị cần được rèn luyện trong từng nghiệp vụ nhỏ nhất, chẳng hạn như việc chụp ảnh, từng góc máy cũng thể hiện rõ quan điểm và thái độ của người cầm máy. Ngoài việc các cơ quan có các khóa bồi dưỡng, tập huấn, mỗi phóng viên cũng cần chủ động tự rèn luyện. 

Cuối cùng, báo chí chính thống không được để mắc bẫy thuật toán mạng xã hội, chạy đua lượt truy cập mà đăng tải các nội dung kích động, giật gân. Các thuật toán chi phối các nền tảng mạng xã hội nhưng không đồng nghĩa phản ánh chất lượng nội dung. Chúng ta cần xây dựng những độc giả trung thành, thay vì hàng triệu người đọc nhưng chỉ lướt qua mà không đọng lại giá trị nào, thậm chí không nhớ nổi tên tác giả, không nhớ cơ quan báo chí.

PV: Thưa đồng chí, làm thế nào để chúng ta vừa tận dụng được hiệu suất cực đại của AI, vừa không rơi vào bẫy "đồng hóa" tư duy và phong cách báo chí chính luận?

Nhà báo Lê Quốc Minh: AI suy cho cùng chỉ là công cụ. Nếu ví AI như một cỗ xe thì nhà báo bắt buộc phải là người cầm lái. Chúng ta tận dụng sức mạnh của cỗ xe đó để tiến nhanh hơn thay vì đi bộ, nhưng tuyệt đối không được phó mặc cho máy móc tự dẫn dắt. Chúng ta phải xuất hiện trong mọi khâu để giám sát. AI có thể gánh vác những phần việc nhọc nhằn, giúp quy trình đơn giản, nhanh và chính xác hơn. Tuy nhiên, việc quyết định định hướng thông tin, lựa chọn góc nhìn hay xác định đối tượng độc giả mục tiêu bắt buộc phải do con người định đoạt.

Khi nhà báo luôn giữ thế chủ động cầm lái thì dù cỗ xe công nghệ đơn giản hay tinh vi đến đâu cũng đều nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta. Công nghệ chắc chắn sẽ còn tiến xa, nhưng tuyệt đối đừng để chúng biến chúng ta thành những kẻ lười biếng. Máy móc giỏi không có nghĩa là con người không cần làm gì, mà ngược lại, chúng ta phải giỏi hơn để làm chủ nó. Trong bối cảnh hiện nay, không biết ứng dụng AI sẽ là một sự thua thiệt rất lớn. Chìa khóa thành công của báo chí là phải sử dụng AI, biết kiểm soát nó để công cụ này phục vụ và mang lại hiệu quả công việc tốt nhất.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!

HẢI LÝ - PHẠM THỨ (thực hiện)