Xây dựng thế hệ công dân số có trách nhiệm

Phóng viên (PV): Thưa PGS, ngày nay, sự phát triển và phổ biến của công nghệ thông tin cùng sự tham gia ngày càng thường xuyên của trẻ em đã đặt ra vấn đề gì?

PGS, TS Phạm Mạnh Hà: Vấn đề không nằm ở bản chất của công nghệ thông tin. Công nghệ là một công cụ trung lập. Vấn đề thực sự nằm ở sự mất cân bằng giữa tốc độ phát triển của kỹ năng, kỹ thuật sử dụng công nghệ với tốc độ phát triển của các khả năng tâm lý.

Từ góc độ tâm lý học, vùng tiền thùy của não bộ, nơi chịu trách nhiệm chính cho các chức năng điều hành như kiểm soát xung động, đánh giá rủi ro, lập kế hoạch dài hạn... không phát triển hoàn chỉnh cho đến tuổi 25. Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội được thiết kế một cách có ý định để kích hoạt mạnh mẽ những vùng não liên quan đến hệ thống thưởng lợi và công nhận xã hội. Sự không cân bằng này tạo nên một tình huống mà trẻ em có khả năng kỹ thuật cao để truy cập vô tận các nội dung và duy trì kết nối xã hội trực tuyến, nhưng lại thiếu những kỹ năng tâm lý để tự kiểm soát, phân biệt tính chân thật hay nhận thức về hậu quả dài hạn từ hành động trực tuyến của mình. Thực tế này đã tạo ra một thách thức mới trong công tác giáo dục và bảo vệ trẻ em mà chúng ta không thể phớt lờ.

PGS, TS Phạm Mạnh Hà. Ảnh do nhân vật cung cấp

PV: Những hệ lụy từ không gian mạng ra đời thực mà trẻ em có thể gặp phải là gì, thưa PGS?

PGS, TS Phạm Mạnh Hà: Hệ lụy rất đa dạng và có tính chất toàn diện, ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của sự phát triển tâm lý, xã hội, cảm xúc và học tập của trẻ em.

Trẻ em sử dụng mạng xã hội thường xuyên dễ bị rơi vào tình trạng so sánh liên tục cuộc sống của mình với hình ảnh được lựa chọn, chỉnh sửa cẩn thận của người khác. Hiện tượng này dẫn đến cảm giác không đủ, thấp thỏm, lo âu, bất an về bản thân, và trong những trường hợp nặng, có thể phát triển thành các triệu chứng trầm cảm lâu dài. Sự phụ thuộc vào lượng tương tác trực tuyến có thể trở thành nguồn gốc của sự không ổn định về cảm xúc và nhận thức bản thân.

Sử dụng đa nhiệm, vừa học vừa kiểm tra điện thoại, vừa làm bài tập vừa tương tác trực tuyến làm phân tán sự chú ý một cách nghiêm trọng. Điều này dẫn đến giảm hiệu suất học tập và giảm kỹ năng tập trung lâu dài, ảnh hưởng đến khả năng học tập suốt đời.

Thêm nữa, trẻ em quen tương tác trực tuyến gặp khó khăn đáng kể khi giao tiếp trực tiếp trong các tình huống thực tế. Các lựa chọn về con đường sự nghiệp và phát triển bản thân cũng thường bị ảnh hưởng bởi những gì "hot" hoặc "viral" trên mạng hơn là dựa trên sự khám phá thực sự về sở thích, năng lực và giá trị cá nhân. Điều này có thể dẫn đến những lựa chọn không phù hợp với bản chất, năng lực thực sự của trẻ em, gây hối tiếc về sau.

PV: Theo PGS, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng được hiểu là như thế nào?

PGS, TS Phạm Mạnh Hà: Đây là một điểm then chốt mà tôi muốn làm rõ một cách chi tiết và toàn diện. Ở Việt Nam, nhiều nhà trường và gia đình vẫn hiểu bảo vệ chủ yếu là cấm đoán. Nhưng từ góc độ tâm lý học phát triển, bảo vệ cần được hiểu là một quá trình toàn diện gồm 3 khía cạnh không thể tách rời và cần được thực hiện song song để đạt hiệu quả tối ưu.

Thứ nhất, bảo đảm rằng trẻ em không tiếp xúc với những nội dung độc hại như bạo lực, thông tin gây tổn hại, không phù hợp độ tuổi, hoặc những tác nhân có ý đồ xấu lợi dụng trẻ em. Công cụ kỹ thuật như bộ lọc nội dung hay kiểm soát của phụ huynh có vai trò quan trọng, nhưng chúng cần được kết hợp với giáo dục giúp trẻ tự nhận diện những dấu hiệu của nội dung nguy hiểm, bảo vệ dữ liệu cá nhân và biết cách phản ứng khi gặp tình huống rủi ro trong không gian mạng.

Thứ hai, tăng cường rèn luyện cho trẻ em những khả năng cốt lõi như tự nhận thức cảm xúc, tự kiểm soát, tư duy phê phán, kỹ năng xã hội và sự kiên cường tâm lý. Khi có những kỹ năng này, trẻ em có khả năng tự bảo vệ mình từ bên trong một cách tự chủ, không phụ thuộc vào sự giám sát bên ngoài.

Thứ ba, xây dựng một hệ thống hỗ trợ xung quanh trẻ em, bao gồm gia đình, nhà trường, nhân viên tư vấn tâm lý, bạn bè và cộng đồng rộng lớn. Vai trò của những người này không phải là giám sát chặt chẽ mà là hướng dẫn, lắng nghe không phán xét và hỗ trợ trẻ em hiểu rõ những thách thức mà họ gặp phải trong quá trình phát triển.

PV: Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030" đặt ra mục tiêu kép là tăng cường bảo vệ trẻ em và hỗ trợ, thúc đẩy trẻ em phát triển lành mạnh, tích cực, nâng cao năng lực số trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia. Theo PGS, chúng ta cần làm gì để đạt được những mục tiêu này?

PGS, TS Phạm Mạnh Hà: Để đạt được mục tiêu kép này một cách bền vững và hiệu quả, chúng ta cần tập trung vào 4 lĩnh vực chiến lược có tầm quan trọng tương đương nhau, đó là:

Giáo dục kỹ năng sống toàn diện có định hướng rõ ràng: Trẻ em không chỉ cần được dạy những quy tắc an toàn mà cần hiểu sâu hơn những động lực tâm lý đằng sau hành động của mình. Điều này bao gồm giúp trẻ em hiểu được tại sao mình muốn chia sẻ thông tin trên mạng, nhận diện những tín hiệu của cảm xúc tiêu cực và phát triển các kỹ năng kiểm soát cảm xúc hiệu quả. Kỹ năng sống không phải là một môn học độc lập mà cần được tích hợp một cách hài hòa vào toàn bộ chương trình giáo dục ở tất cả các cấp học.

Trẻ em học tiếng Anh qua hệ thống trò chơi tương tác đa kỹ năng trên ứng dụng Learning Portal thuộc chương trình học CK Phonics & CK English. Ảnh: Scots English

Xây dựng lại vai trò của gia đình trong giáo dục con em một cách tích cực: Cha mẹ cần chuyển từ vai trò giám sát, kiểm soát chặt sang vai trò hướng dẫn viên, cố vấn tâm lý có sự hiểu biết sâu sắc với những cuộc đối thoại mở. Cha mẹ cũng cần trở thành mẫu hành động tích cực cho trẻ.

Tăng cường nguồn lực tâm lý học đường một cách bài bản: Cần đầu tư nhiều hơn vào nhân viên tư vấn tâm lý trong nhà trường. Những chuyên gia này không chỉ xử lý các vấn đề khẩn cấp mà còn phát hiện sớm và can thiệp kịp thời khi cần thiết, giúp ngăn chặn những hệ quả nặng nề hơn và tạo điều kiện phục hồi sức khỏe tâm thần cho trẻ em.

Xây dựng hệ thống phát hiện sớm dựa trên quan sát tâm lý toàn diện: Các giáo viên, cha mẹ và nhân viên trường học cần được đào tạo bài bản để nhận diện những dấu hiệu trẻ em đang gặp khó khăn liên quan đến không gian mạng, từ đó có cơ hội can thiệp trước khi tình huống trở nên nghiêm trọng.

PV: Trong thời đại ngày nay, trang bị cho trẻ kỹ năng cần thiết để phát triển toàn diện, tự bảo vệ mình mọi lúc, mọi nơi có ý nghĩa ra sao, thưa PGS?

PGS, TS Phạm Mạnh Hà: Ý nghĩa của việc này là cơ bản và lâu dài. Nếu chúng ta chỉ dựa vào giám sát kỹ thuật, kiểm soát từ ngoài hoặc cấm chặt, chúng ta chỉ đang "lấp những lỗ hổng" một cách tạm thời mà không giải quyết được vấn đề gốc rễ. Khi trẻ em bước vào tuổi trưởng thành, họ sẽ không còn nằm dưới sự giám sát của cha mẹ hay nhà trường. Vào lúc đó, những kỹ năng tâm lý từ bên trong mới là những yếu tố giúp họ tự bảo vệ mình một cách hiệu quả và bền vững.

Những kỹ năng cốt lõi này bao gồm: Thứ nhất, tự nhận thức cảm xúc và động lực hành vi, giúp trẻ em hiểu được chính mình một cách sâu sắc và có khả năng tự kiểm soát hành vi của mình trong mọi tình huống. Thứ hai, tư duy phê phán, giúp trẻ em phân biệt thông tin thật-giả, nhận diện những thao túng, xử lý những thông tin gây nhầm lẫn và không bị chi phối bởi những thông điệp sai lệch hay thiên vị. Thứ ba, kỹ năng xã hội, giúp trẻ em xây dựng những mối quan hệ lành mạnh, cả trực tuyến lẫn trực tiếp, dựa trên sự tôn trọng, thiện ý và hiểu biết lẫn nhau. Thứ tư, kiên cường tâm lý, giúp trẻ em vượt qua những thất bại, phê bình không xây dựng mà không rơi vào tuyệt vọng hay tự tổn thương.

Ý nghĩa sâu sắc của việc trang bị những kỹ năng này là để hình thành một thế hệ công dân số có trách nhiệm, những người sử dụng công nghệ không phải để trốn tránh thực tế hay tìm kiếm xác nhận từ bên ngoài, mà để phát triển bản thân một cách toàn diện, kết nối có ý nghĩa với người khác và đóng góp một cách thiết thực vào cộng đồng và xã hội. Đây là một đầu tư lâu dài cho sự phát triển bền vững của cá nhân và xã hội Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số toàn cầu.

Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và hài hòa giữa gia đình, nhà trường, Chính phủ, doanh nghiệp công nghệ và cả cộng đồng. Đó là một tầm nhìn dài hạn nhưng là đầu tư tốt nhất cho các thế hệ tương lai của Việt Nam.

PV: Trân trọng cảm ơn PGS!

DƯƠNG THU (thực hiện)