Tôi may mắn được liền anh Dương Đức Thắng, Phó chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) Quan họ Hoài Trung mời về tham dự lễ phục dựng nghi thức diễn xướng “Ca quan họ thờ” (còn gọi là "Ca sự tại đình") do CLB Quan họ Hoài Trung tổ chức. Làng Hoài Trung, xưa gọi là Bịu Trung, là một trong 49 làng quan họ gốc nức tiếng một thời và đến nay vẫn giữ được nhiều vốn cổ. Liền anh Dương Đức Thắng luôn đau đáu với việc níu giữ tinh hoa của "nghề chơi lắm công phu" này. Anh cùng các liền anh, liền chị trong làng sưu tầm hiện vật của thế hệ nghệ nhân đời trước, lập nên “Phòng trưng bày quan họ xưa và nay”, đồng thời gìn giữ và phục dựng nhiều canh hát truyền thống. 

Giữa nhịp sống hiện đại, du khách lại có cơ hội được chứng kiến một buổi đón bạn quan họ theo lối cổ, đầy đủ nghi thức như các nghệ nhân tiền bối thuở xưa. Hoài Trung sớm hôm ấy, từ phía cổng đình làng, các liền anh quan họ chủ đã đứng thành hàng ngay ngắn, chờ tiếp đón các liền chị quan họ khách về thăm. Ngoài các liền anh, liền chị làng Hoài Trung, còn có các liền anh, liền chị tới từ các làng quan họ gốc khác như: Diềm (Viêm Xá), Đông Yên, Đào Xá. Từng bước chân, từng cái cúi đầu chào hỏi, từng nhời (lời) thưa gửi đều toát lên sự kính trọng dành cho bạn chơi, một phong vị khiến người hôm nay như được chạm vào miền ký ức quan họ thuở xa xưa:

- Dạ, anh em chúng em có nhời chào đương quan họ liền chị đấy ạ!

- Dạ, chị em chúng em cũng có nhời chào đương quan họ liền anh đấy ạ!

- Dạ, thưa đương quan họ liền chị. Nhất niên nhất lệ, năm mới năm xuân, hôm nay dân làng chúng em nhớ ngày lệ cũ, mở hội cầu vui, lại được đương quan họ liền chị bớt chút thời gian vàng ngọc; trước là mời đương quan họ liền chị vào đình trọng việc thờ, sau nữa là để anh em chúng em được hầu hạ đương quan họ liền chị đấy ạ.

- Dạ, thưa đương quan họ liền anh. Tết đến xuân về, làng đương quan họ mở hội cầu vui, trước là chị em chúng em sang kính lễ, sau là được học hỏi đương quan họ liền anh đôi ba lối. Chị em chúng em sửa mâm lễ, có cơi trầu, xin mời đương quan họ liền anh nhận lễ, để chị em chúng em được vào làm lễ thánh đấy ạ.

leftcenterrightdel

 Nghi thức đón bạn quan họ theo phong tục cổ truyền tại làng Hoài Trung.

Chỉ với những xống áo năm thân, khăn xếp của các liền anh và những mớ ba mớ bảy, nón quai thao, khăn mỏ quạ của các liền chị cùng những lời chào, gửi, thưa..., cả một vùng quê như bừng dậy không khí lễ hội. Sự trang trọng, mực thước ấy khiến cái trọn tình trọn nghĩa trong quan họ như sâu, như bền thêm.

Vào đến đình làng, mọi nghi lễ vẫn được giữ đúng trình tự. Sau nhời thưa với ông đám để xin dâng lễ lên đức thành hoàng, quan họ chủ và khách cùng thành kính làm lễ, cầu cho mưa thuận gió hòa, dân yên vật thịnh, cho cây đa mãi xanh, giếng nước mãi trong, cho mạch nguồn quan họ mãi chảy, giọng ca quan họ còn mãi trong mỗi người xứ Kinh Bắc. Khi đôi bên khách, chủ đã an tọa, quan họ chủ có nhời thưa gửi để cất câu ca sự hầu thánh, giọng khiêm cung mà chân tình như một sự nể trọng dành cho bạn chơi của mình:

- Dạ, đã lâu ngày đương quan họ liền chị không sang chơi bên chúng em. Hôm nay, làng chúng em mở hội cầu vui, lại được đương quan họ liền chị sang chơi, trước là quan họ trọng việc thờ, sau nữa là cho anh em chúng em được học đòi đôi ba lối. Chúng em mời đương quan họ liền chị xơi khẩu giầu (trầu), xơi chén nước, rồi đương quan họ liền chị cất câu ca sự trước, để anh em chúng em cất bước theo sau đấy ạ!

Người quan họ khi cất lời thì “năm thưa mười dạ”, không tự xưng là “anh”, “chị” mà chỉ gọi mình là “chúng em”. Đó là vẻ đẹp trong giao tiếp của người quan họ, cái khiêm cung từng làm nên cốt cách chơi quan họ xưa. Nghệ nhân Nhân dân Trần Thị Phụng, chị hai làng Diềm đã ngoài trăm tuổi, từng sinh hoạt theo lối quan họ cổ trước năm 1945 (chơi theo bọn), vẫn nói rằng ấy mới là cái hay, cái tinh túy của “nghề chơi” này, rằng: Người quan họ phải mực thước, nhời ăn tiếng nói có đầu cuối, có thưa gửi cẩn trọng, nhã nhặn, đằm thắm. Bởi vậy mà thế hệ các nghệ nhân tiền bối trước đây bảy mươi, tám mươi tuổi gặp nhau nói chuyện vẫn còn đầy vẻ bẽn lẽn, tình tứ lắm.

Sau nhời thưa gửi, đôi bên cùng cất câu ca sự. Đôi liền chị ra câu: “Thoạt chân em bước vào đình/ Chúc mừng cửa võng hiển vinh đời đời...”. Đôi liền anh đối lại: “Chúc mừng thượng đẳng tối linh/ Phù trì dân xã hiển vinh sang giàu...”. Đó là những bài ca thờ tiêu biểu được tuyển chọn suốt gần 30 năm để phục dựng.

Làng Hoài Trung từng tổ chức phục dựng ca thờ, nhưng còn có chỗ thiếu. Lần này, các liền anh, liền chị muốn làm đầy đủ và chuẩn mực hơn. Nội dung ca thờ chủ yếu ca ngợi công đức thành hoàng, cầu quốc thái dân an, mùa màng bội thu, gia đình yên ấm. Đặc biệt, ca thờ không được nhắc đến tình cảm đôi lứa, chủ yếu sử dụng giọng “la rằng”, không hát giọng “vặt” hay giọng “giã bạn”.

leftcenterrightdel
Các liền chị quan họ trong nghi thức phục dựng "Ca quan họ thờ". 

Nhắc về ý nghĩa của ca thờ trong quan họ, liền anh Dương Đức Thắng chia sẻ: Xưa kia, muốn học hát quan họ thì trước hết phải học làm người quan họ. Người quan họ luôn trọng tín ngưỡng, do đó ca thờ đứng đầu trong 4 lối chơi: Hát thờ; hát hội; hát canh; hát chúc, hát mừng. Quan họ đến thăm làng bạn, bao giờ cũng phải vào đình để trọng việc thờ, có nghi thức ca thờ trước khi đi hội. Qua hình thức ca thờ cũng thể hiện sự nhân văn của quan họ. Trong xã hội phong kiến, phụ nữ thường không được vào đình, ngày hội chỉ đứng xa bái vọng. Nhưng với ca thờ, liền chị được liền anh, thậm chí có nơi chính lý trưởng ra tận cổng làng, cổng đình rước vào làm lễ. Ở Hoài Trung, từ xưa đến nay, liền chị luôn được nhường ca trước, kể cả khi liền anh là quan họ chủ đi chăng nữa. Kết thúc ca sự tại đình, quan họ chủ sẽ có nhời cảm ơn quan họ khách, rồi mời bạn vào nhà chứa xơi cơm trước khi vào hát canh.

Ông Nguyễn Xuân Thủy, Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến du lịch tỉnh Bắc Ninh cho biết: “Hoài Trung là một trong những nơi mà mạch nguồn quan họ chưa bao giờ đứt đoạn. Nó chỉ tạm trầm xuống đôi chút trong thời đất nước loạn lạc hay giữa bộn bề cuộc sống, nhưng chưa bao giờ mất đi. Quan họ vẫn là nếp văn hóa gắn bó từ thuở cha ông. Chính tinh thần ấy giúp Hoài Trung giữ được nhiều lối chơi cổ và truyền lại cho lớp trẻ như một phần bản sắc của làng. Hiện nay, CLB Quan họ Hoài Trung tiếp tục phát huy giá trị di sản, trong đó liền anh Dương Đức Thắng đóng góp vai trò nổi bật qua việc sưu tầm kỷ vật, tạo không gian trưng bày và luôn là người tham gia giới thiệu những câu chuyện nhân văn của người quan họ tới du khách trong nhiều sự kiện văn hóa lớn của tỉnh”.

Đến các làng quan họ, gặp gỡ các liền anh, liền chị, được nghe những câu chuyện đầy tính nhân văn, nghĩa tình của người quan họ, tôi càng thấy kho tàng quan họ mênh mông, “thiên kinh vạn quyển” của một di sản được kết tinh từ tâm hồn, tình cảm, trí tuệ và sự bền bỉ của bao thế hệ người Kinh Bắc. 

Chia tay quan họ Hoài Trung mà còn biết bao điều lưu luyến. “Người về ra ngẩn vào ngơ/ Năm canh em vẫn đợi chờ sầu âu”, câu hát giã bạn hôm ấy như còn vương vấn đâu đây, không chỉ là tâm trạng của liền anh, liền chị mà dường như gửi lại cho cả những lữ khách.

Bài và ảnh: PHẠM XUÂN THỨ