EAEU là một tổ chức quốc tế gồm 5 nước Cộng hòa Xô viết cũ (bao gồm Armenia, Belarus, Kazakhstan, Liên bang Nga và Kyrgyzstan) hoạt động như một thị trường hội nhập thống nhất và khu vực thương mại tự do. Tháng 8-2013, Ukraine đã xin làm quan sát viên của EAEU. Tuy nhiên, tiến trình này về sau đã bị hủy bỏ bởi chính quyền hiện nay ở Kiev theo đuổi chính sách hướng tới gia nhập Liên minh châu Âu (EU). Trong bài phát biểu tại cuộc họp báo sau Hội nghị thượng đỉnh EAEU ở Astana ngày 29-5, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã một lần nữa so sánh Ukraine với Armenia và nhấn mạnh: “Cuộc khủng hoảng ở Ukraine từng bắt đầu từ những nỗ lực của Kiev nhằm gia nhập EU”. Đây thực sự là một cảnh báo rất nghiêm trọng đối với tương lai của Armenia!

leftcenterrightdel

Thủ tướng Armenia, Nikol Pashinyan bỏ phiếu tại một địa điểm bầu cử ở Erevan, ngày 07-06-2026. Ảnh: AP

Trong cách diễn giải của Yerevan, như lời Thủ tướng Pashinyan tuyên bố trên các diễn đàn, Armenia là “ngã tư của hòa bình”, một quốc gia có khả năng tự tung tự tác để bảo đảm sự thịnh vượng của mình. Ông cũng nhấn mạnh rằng Yerevan có quyền lựa chọn giữa việc hội nhập với EU và tham gia EAEU. Và ông cho rằng, không cần phải dọa dẫm Armenia bằng vật giá leo thang. Theo ông, thay vì đe dọa, các đối tác nên đưa ra cho nhân dân Armenia những điều kiện và cơ hội tốt hơn, nhất là khi nước cộng hòa này sẽ có nhiều tiền hơn rất nhiều.

Tuy nhiên, theo nhiều nhà quan sát, Thủ tướng Pashinyan đang đem chủ quyền quốc gia ra mặc cả theo kiểu bán sỉ. Để lôi kéo những cử tri đang bế tắc trong tư duy về hiện trạng xã hội, ông không tiếc sức khai thác huyền thoại về một “thiên đường châu Âu”, đồng thời loại bỏ những “gánh nặng bất tiện” mang tên lợi ích quốc gia. Việc từ bỏ nước Cộng hòa Artsakh tự xưng của người Armenia ở Nagorno-Karabakh đã được trình bày như một cách thoát khỏi chiến tranh, nhưng trên thực tế là sự đầu hàng trước Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan. Yerevan đang cố ve vãn NATO, phớt lờ một thực tế rằng: Nếu không có sự hiện diện quân sự của Nga, nước cộng hòa này sẽ biến thành một “sân sau mở toang” cho Ankara.

Quan điểm nhất quán của Moscow trong câu chuyện này là: Các nước phương Tây đang tìm cách lôi kéo các đồng minh của Nga và kéo Armenia vào phe chống Nga, giống như điều đã từng xảy ra trước đây với Gruzia và Moldova. Chính vì thế, Moscow trong thời gian qua đã bày tỏ thái độ tiêu cực rất rõ ràng trước những động thái của Yerevan nhằm rời xa EAEU và xích lại gần hơn với EU. Điện Kremlin đã liên tục gia tăng sức ép đối với Yerevan: Áp đặt các lệnh cấm thương mại có ý nghĩa then chốt, đe dọa đình chỉ tư cách thành viên của Armenia trong EAEU. Ngày 30-5, Moscow cũng đã triệu hồi Đại sứ Nga tại Armenia “về nước để tham vấn”, liên quan đến quyết định của Yerevan đẩy nhanh tiến trình gia nhập EU. Trước đó một ngày, các nhà lãnh đạo EAEU cũng đã ra tuyên bố chung cảnh báo Armenia rằng kế hoạch gia nhập EU của nước này tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng đối với an ninh kinh tế của tất cả các thành viên. Ai chọn lối nào là quyền của từng quốc gia, nhưng quyền đó cần được thực hiện sao để không phá vỡ những nhu cầu an ninh truyền thống.

Nhiều nhà quan sát cho rằng, trong nhiều thập kỷ vừa qua, Moscow đã bảo đảm sự tồn tại của Armenia. Yerevan từng là mắt xích then chốt ở Nam Kavkaz, giữ vai trò bảo đảm sự ổn định của khu vực. Tuy nhiên, cựu nhà báo Pashinyan từ khi lên giữ chức Thủ tướng Armenia vào tháng 5-2018 đã đảo ngược hoàn toàn lối tư duy đó. Chính quyền đương nhiệm ở Yerevan ra sức tuyên truyền để biến những kẻ thù truyền kiếp thành “khách đến chơi nhà luôn được mong đợi”, còn đồng minh lịch sử là Liên bang Nga thì bị quy trách nhiệm cho mọi tai họa, như người Ukraine và vùng Baltik đã làm, như người Moldova đang làm... Đây thực sự là những tiền lệ nguy hiểm vì vô hình trung ngày một truyền nhiễm cho các nước láng giềng khác trong Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) "virus" định kiến rằng, dường như việc “tách khỏi” Nga được coi như điều bình thường hữu lợi, hợp tình hợp lý. Trong khi trên thực tế, đó là con đường dẫn tới việc đánh mất tính tự chủ của quốc gia và làm rối loạn thêm tình hình an ninh chung của cả không gian rộng lớn mang tính lịch sử rất đặc thù này.

Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov cho rằng, nếu cứ tiếp tục xích lại gần hơn với phương Tây thì Yerevan có nguy cơ sẽ bị mất tất cả những ưu đãi trong khuôn khổ EAEU. Theo nhận định của nhà nghiên cứu chính trị Nga Sergey Mironov trong cuộc trao đổi với báo điện tử Pravda.ru, với xu hướng “Tây tiến” của mình, ông Pashihyan đã đặt cược chính sự tồn tại của dân tộc mình: "Chiến thuật của ông ấy là trục lợi tối đa từ việc thoát ra khỏi EAEU một khi phương Tây còn sẵn sàng thanh toán cho những trò chống lại nước Nga. Tuy nhiên, các ví tiền ở Brussels không phải là vô tận".

Việc Yerevan đang cố tình rời bỏ Moscow không chỉ đơn thuần là thay đổi lá cờ trên các cơ quan nhà nước ở Armenia. Đó còn là sự phá hủy các chuỗi logistics và công nghiệp. Nền kinh tế Armenia vốn vẫn gắn chặt vào EAEU và bất kỳ nỗ lực nào nhằm đột ngột rút “sợi cáp” này ra cũng sẽ dẫn tới một sự “mất điện toàn diện”. Hơn nữa, trong khi Yerevan vẫn “mơ về nơi xa lắm” là EU thì cuộc khủng hoảng ở châu Âu đang khiến ngay cả những thành viên lâu năm của khối này cũng bắt đầu nghi ngờ về tương lai của chính mình... Ốc đang không mang nổi mình ốc, liệu còn có đủ khả năng để mang cọc cho rêu?!

HỒNG THANH QUANG