Chính quyền Syria với sự trợ giúp của phương Tây, đặc biệt là Mỹ, sau khi củng cố vị thế của mình đã bắt tay vào việc truy sát đối thủ để trừ hậu họa. Từ tháng 9-2025, tòa án ở Damascus đã ban hành lệnh bắt giữ ông Bashar Al-Assad. Cựu Tổng thống Syria bị cáo buộc “đàn áp tàn bạo các cuộc biểu tình tại tỉnh Daraa vào năm 2011”.

Những cuộc biểu tình này được coi là điểm khởi đầu dẫn tới vòng xoáy nội chiến mới ở Syria, kết quả là ông Assad đã bị mất quyền lực vào tháng 12-2024 và phải cùng gia đình chạy sang tá túc chính trị ở quốc gia đồng minh truyền thống là Nga.

leftcenterrightdel

Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp Tổng thống lâm thời Syria Ahmed al-Sharaa bên lề Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Thổ Nhĩ Kỳ, tháng 7-2026. Ảnh: AP  

Một điều rất đáng chú ý là có lẽ bản án trên sẽ không ảnh hưởng nhiều tới cuộc sống hiện tại của gia đình ông Assad ở Nga. Theo lời Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov, trong suốt một thời gian dài, vấn đề dẫn độ cựu Tổng thống Bashar Al-Assad từ Moscow về Damascus đã không còn được đặt ra. Người đứng đầu Bộ Ngoại giao Nga khẳng định rằng, các đối tác Syria đã được thông báo về hoàn cảnh khiến ông Assad phải rời khỏi đất nước. Ông Lavrov nhấn mạnh rằng Moscow đã cho ông Assad tị nạn hoàn toàn vì lý do nhân đạo. Những nguồn tin từ Moscow cho biết, cựu Tổng thống Syria ở Nga đã hoàn toàn thay đổi nếp sống, ông bắt đầu học tiếng Nga và trở lại với nghề y yêu thích của mình (ông vốn là một bác sĩ nhãn khoa)... Trong bất luận tình huống nào, cả Moscow lẫn Damascus đều có vẻ không muốn để vấn đề Assad phá hỏng những lợi ích thực tế to lớn hơn mà hiện nay, cả hai bên đang cố gắng cùng bắt tay tạo dựng.

Tất nhiên, việc thay đổi lực lượng cầm quyền ở Damascus đã bắt buộc phải đánh giá lại tình hình của đất nước cũng như những hệ lụy để lại từ thời kỳ cầm quyền của gia đình Assad. Hơn ai hết, Moscow nhận thức rõ tầm quan trọng của Syria cũng như vị trí thuận lợi của quốc gia này tại Đông Địa Trung Hải. Vì thế, Nga vẫn muốn duy trì sự hiện diện tại đây và trong bất cứ điều kiện nào thì có ít vẫn hơn là hoàn toàn không có gì. Về phía chính quyền mới ở Syria, họ không thể không nhận thức được rằng, Moscow vẫn là một cường quốc có tiềm lực và khả năng đáng kể, có thể hỗ trợ Damascus vượt qua cuộc khủng hoảng hiện nay cũng như xử lý những hậu quả còn lại từ thời chính quyền trước. "Buồn ngủ gặp chiếu manh", các tuyên bố từ Điện Kremlin thời gian qua cũng cho thấy Moscow không từ chối đảm nhận vai trò này.

Theo nhiều nhà quan sát, dưới chính quyền Tổng thống Ahmed al-Sharaa, quan hệ Nga-Syria rất khó trở lại mô hình đồng minh chiến lược như thời ông Assad. Tuy nhiên, bất chấp việc Mỹ nói riêng và phương Tây nói chung vẫn tiếp tục “o bế” Damascus, Syria sẽ không vô cớ gây hấn với Moscow. Trong tháng 8 vừa qua đã diễn ra không chỉ một sự kiện giúp dự báo về một triển vọng ấm áp dần lên trong quan hệ Nga-Syria. Bộ Ngoại giao Syria đã thông báo về việc ngày 9-8 đạt được với Moscow một bản ghi nhớ về sự hiểu biết lẫn nhau, liên quan đến tương lai của căn cứ không quân Hmeimim và căn cứ hải quân Tartus. Theo báo Ai Cập Al-Masry Al-Youm, đây là kết quả của 18 tháng đàm phán căng thẳng sau khi chế độ của ông Assad sụp đổ tháng 12-2024. Trong suốt thời gian đó, tương lai của hai cơ sở quân sự Nga, vốn vẫn được coi là những bàn đạp quân sự then chốt của Moscow bên ngoài lãnh thổ Liên Xô trước đây, vẫn trong tình trạng chưa rõ ràng. Bản thỏa thuận mới cho phép Syria giành lại quyền quản lý các phần dân sự của sân bay Hmeimim và cầu cảng thương mại tại Tartus. Các cơ sở quân sự Nga sẽ được chuyển đổi thành những trung tâm huấn luyện chung, và một bộ phận quân nhân Nga vẫn có thể ở lại.

Với thỏa thuận mới đạt được, Moscow và Damascus đã xác định tương lai của các tiền đồn chủ chốt của Nga tại Syria. Theo đó, các căn cứ Hmeimim và Tartus sẽ dần không còn mang quy chế thuần túy là căn cứ quân sự mà một phần sẽ được chuyển sang dưới sự kiểm soát dân sự của Chính phủ Syria mới. Có vẻ như chiến lược của Điện Kremlin tại khu vực Tây Á và Trung Đông đang có sự thay đổi nhưng không đảo hướng. Một số nhà quan sát cho rằng, nếu Syria giữ được sự ổn định tương đối và quân đội Syria tiếp tục cần đến trang thiết bị cũng như kinh nghiệm của Nga thì Moscow có thể vẫn tiếp tục cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, sửa chữa trang thiết bị quân sự và các phụ tùng cần thiết. Nước Nga trong tương lai vẫn có cơ hội ở Syria để dần chuyển đổi từ vai trò “người bảo trợ” cho chế độ cũ của ông Assad sang vai trò một đối tác kinh tế và đồng minh của một nhà nước Syria mới trong lĩnh vực an ninh.

HỒNG THANH QUANG